Oldebroek behoort tot de gemeenten die momenteel geen asielzoekers opvangen. De gemeente wil een nieuwe poging doen, maar De Nooijer stelt daar voorwaarden aan. De opvang moet kleinschalig zijn en de bewoners moeten volgens hem bij de plaatselijke gemeenschap passen. „Christenen bijvoorbeeld”, zegt de wethouder.

Juist die voorkeur ligt juridisch gevoelig. Gemeenten zijn gebonden aan het verbod op discriminatie. Ook geeft de Spreidingswet hun niet de mogelijkheid om zelf asielzoekers op grond van hun geloof uit te kiezen.

Hoogleraar: onderscheid naar geloof is discriminatie
Ashley Terlouw, hoogleraar rechtssociologie en migratierecht aan de Radboud Universiteit, is duidelijk over een opvanglocatie die uitsluitend voor christelijke vluchtelingen bestemd zou zijn. „De eis dat het alleen christelijke asielzoekers mogen zijn is discriminatie op grond van religie”, zegt Terlouw bij AD.

Volgens haar draait de Spreidingswet bovendien om de verdeling van asielzoekers in algemene zin. „Die wet geeft niet aan dat er een keuze is om slechts één bepaalde groep op te vangen.”

Daar komt artikel 1 van de Grondwet bij. Dat verbiedt de overheid om zonder rechtvaardiging onderscheid te maken. Gemeenten vallen daar eveneens onder. Terlouw wijst daarnaast op internationale afspraken. „Bovendien staat ook in het Vluchtelingenverdrag expliciet dat er geen onderscheid gemaakt mag worden op basis van religie.”

Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme Rabin Baldewsingh is bij AD iets voorzichtiger over de juridische conclusie. Uiteindelijk is het aan een rechter om vast te stellen of daadwerkelijk sprake is van verboden discriminatie, zegt hij. Moreel heeft hij wel grote bezwaren. „Het geeft immers het signaal af dat de ene vluchteling meer welkom is dan de andere, uitsluitend vanwege zijn of haar geloof.”

Ook weerstand tegen alleenstaande mannen
Oldebroek staat niet alleen met zijn wensen. Ook andere gemeenten proberen invloed uit te oefenen op de samenstelling van hun opvanglocaties. De gemeenteraad van Steenwijkerland heeft bijvoorbeeld aangegeven „liever geen alleenstaande jonge mannen” te willen. In Hellendoorn staat in het coalitieakkoord dat de gemeente opvang voor gezinnen wil.

Dat levert in de praktijk problemen op. Een groot deel van de asielzoekers die naar Nederland komen, bestaat uit volwassen mannen. Het COA moet bovendien opvang regelen voor alle asielzoekers en kan gemeenten daarom niet zomaar laten kiezen.

„Er worden in principe geen afspraken gemaakt over het wel of niet opvangen van specifieke bewoners. En dergelijk beleid steunen wij ook niet”, zegt COA-woordvoerder Marius Schulte Nordholt.

Uitzonderingen zijn wel mogelijk
Dat betekent niet dat iedere opvanglocatie precies dezelfde groep bewoners krijgt. Het COA kent speciale locaties voor bepaalde doelgroepen. Alleenstaande minderjarige vreemdelingen kunnen bijvoorbeeld afzonderlijk worden gehuisvest.

„Een uitzondering vormt opvanglocaties voor een specifieke doelgroep, zoals alleenstaande minderjarige vreemdelingen. Dan bepaalt de aard van de opvang de doelgroep”, aldus Schulte Nordholt.

Ook praktische omstandigheden spelen mee. Een hotel met weinig privacy en zonder eigen keuken kan bijvoorbeeld minder geschikt zijn voor gezinnen. Daardoor kan de uiteindelijke bewonersgroep alsnog verschillen per locatie.

Het COA probeert volgens de woordvoerder rekening te houden met plaatselijke omstandigheden en wensen. Maar dat is iets anders dan gemeenten formeel het recht geven mensen op basis van geloof, geslacht of afkomst te weigeren.

Druk op weigergemeenten loopt op
Ondertussen wordt de ruimte voor gemeenten om helemaal niets te doen kleiner. Asielminister Bart van den Brink spreekt maandelijks gemeenten aan die nog geen opvang realiseren. De Spreidingswet moet ervoor zorgen dat asielzoekers gelijkmatiger over Nederland worden verdeeld.

Als een gemeente structureel weigert mee te werken, kan de minister uiteindelijk zelf ingrijpen en een opvanglocatie aanwijzen. Daarmee wordt de discussie over voorwaarden steeds relevanter: gemeenten kunnen over de praktische invulling onderhandelen, maar hebben niet zonder meer zeggenschap over welke asielzoekers welkom zijn.

Vooral een expliciete selectie op religie lijkt daardoor juridisch moeilijk houdbaar. De wens om alleen gezinnen te huisvesten kan in bepaalde praktische situaties beter uitvoerbaar zijn, maar ook daar geldt dat het COA uiteindelijk verantwoordelijk blijft voor de opvang van de volledige groep asielzoekers.

Baldewsingh waarschuwt gemeenten daarom voor het maken van onderscheid. „Gelijke behandeling is niet alleen een juridische norm; het is vooral een moreel kompas waarop iedere inwoner en iedereen die bescherming zoekt, moet kunnen vertrouwen.”