De maatregelen worden uitgewerkt binnen de Aanpak duurzaam leven. Daarbij schakelt het ministerie niet alleen andere departementen in, maar ook gedragswetenschappers, praktijkdeskundigen, bedrijven en maatschappelijke organisaties.

De precieze instrumenten liggen nog niet vast. Er is dus nog geen kabinetsbesluit genomen over bijvoorbeeld een vleestaks of een landelijk verbod op bepaalde reclames. Wel adviseert de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) het kabinet uitdrukkelijk om niet alleen duurzame keuzes aantrekkelijker te maken, maar ongewenst gedrag ook te ontmoedigen.

Van vlees tot vliegreizen
Uit een beslisnota van het ministerie van Klimaat en Groene Groei blijkt welke gedragingen centraal komen te staan. Het kabinet wil kijken naar vaker reizen met het ov en deelvervoer, „dichterbij op reis vanwege impact verre vliegreizen”, het isoleren van woningen en aardgasvrij verwarmen. Verder worden „passend wonen bij de levensfase”, meer plantaardig eten en het tegengaan van voedselverspilling genoemd.

Ook consumptie staat op de lijst. Mensen zouden langer met hun huidige spullen moeten doen en „minder nieuwe spullen kopen, vooral kleding”. Elektrische auto's laden en elektrisch verwarmen moet daarnaast zoveel mogelijk buiten de avondpiek van 16.00 tot 21.00 uur gebeuren. Stroom gebruiken wanneer de zon volop schijnt is de tiende keuze. 

Wat „passend wonen bij de levensfase” precies gaat betekenen, wordt in de beschikbare beslisnota niet concreet gemaakt. Er kan daarom nog niet worden vastgesteld welke maatregelen daar uiteindelijk aan worden gekoppeld.

Klimaatraad wil ook ontmoedigen
De gedragsaanpak sluit aan bij een advies dat de Wetenschappelijke Klimaatraad in februari uitbracht. Die raad vindt dat de rijksoverheid te terughoudend is geweest bij het sturen van consumentengedrag.

De WKR adviseert beleid dat klimaatvriendelijk gedrag aantrekkelijk maakt, maar gaat verder dan alleen voorlichting en subsidies. De raad wil ook gedrag ontmoedigen dat klimaatrisico's vergroot. Dat moet volgens de WKR gebeuren „via ruimtelijk beleid, beprijzen, normeren en informeren”.

Ook bestaande financiële en commerciële prikkels moeten volgens de raad verdwijnen. Daarbij noemt de WKR expliciet „reclames en aanbiedingen gericht op consumptie van onder meer vlees, zuivel, benzineauto's en vliegreizen”.

Verder stelt de raad voor om bij bovengemiddeld gebruik eventueel meer te laten betalen, bijvoorbeeld via progressieve belastingen. Ook wil de WKR dat ieder departement meer gebruikmaakt van gedragsexperts. 

BBB waarschuwt voor ‘gedragscontrole’
BBB reageert kritisch op de plannen. Fractievoorzitter Henk Vermeer vindt dat de overheid niet moet bepalen wat een „normale” levensstijl is. „Dat bepalen vrije mensen zelf”, zegt hij. Volgens BBB gaat het te ver als legale keuzes als vlees eten, autorijden of vliegen bewust worden ontmoedigd. De partij pleit voor betaalbare verduurzaming en innovatie, maar wil dat burgers zelf blijven kiezen. „Nederlanders zijn geen proefpersonen in een klimaatexperiment.”

Politieke weerstand zit gedragsbeleid in de weg
De Klimaatraad maakt er geen geheim van dat de overheid volgens haar meer invloed moet uitoefenen op dagelijkse keuzes. Volgens de WKR komt gedragsbeleid momenteel „niet goed van de grond” door „weerstand vanwege politieke overtuigingen en gevestigde belangen”. De raad wil ook de invloed van „gevestigde machtige partijen” transparanter maken en „inperken”. 

Daar staat volgens de raad een aanzienlijke klimaatwinst tegenover. Met een beperkt aantal veranderingen in leefstijl zou ongeveer 17 megaton uitstoot kunnen worden bespaard. Dat zou neerkomen op ongeveer 11 procent van de Nederlandse uitstoot. Ongeveer twee derde van de uitstoot hangt volgens de WKR samen met consumptie. 

Gedragswetenschappers en bedrijven aan tafel
Van Veldhoven kiest voorlopig niet voor één nieuwe klimaatwet waarin deze gedragsmaatregelen worden vastgelegd. De tien keuzes worden eerst verder uitgewerkt door ministeries, gedragswetenschappers en praktijkdeskundigen. Daarna moeten ook bedrijven en maatschappelijke organisaties worden betrokken bij de praktische uitvoering. 

Dat betekent niet dat de Tweede Kamer buitenspel staat bij eventuele belastingen of wettelijke verboden. Voor zulke maatregelen kan alsnog wetgeving of budgettaire besluitvorming nodig zijn. De huidige aanpak is vooral het beleidsmatige raamwerk waarbinnen voorstellen worden ontwikkeld.

Aanpak begon al onder vorig kabinet
De koers is niet volledig door Van Veldhoven zelf bedacht. Het vorige kabinet werkte al aan een aanpak rond „de tien duurzaamste keuzes” voor consumenten.

In februari schreef toenmalig klimaatminister Hermans aan de Tweede Kamer: „Het is aan het nieuwe kabinet om de uitkomsten van de aanpak met de Kamer te delen.” Van Veldhoven erfde het programma dus bij haar aantreden in februari. 

De reactie op het WKR-advies liet vervolgens maanden op zich wachten. Van Veldhoven schreef op 1 juni dat „interdepartementale afstemming meer tijd vraagt”. Uiteindelijk kwam de kabinetsreactie op 16 oktober, bijna acht maanden nadat de Klimaatraad zijn advies had uitgebracht. 

De volgende stap is de praktische uitwerking. Daarmee verschuift het klimaatbeleid verder naar keuzes die Nederlanders dagelijks maken: wat zij eten, hoe zij reizen, wat zij kopen, wanneer zij elektriciteit gebruiken en uiteindelijk ook hoe zij wonen.