Ambtenarenapparaat groeit, maar nu moet er gekort worden
Waar de Amerikaanse president Donald Trump stevig snijdt in het ambtenarenapparaat, kiest Nederland voorlopig voor een voorzichtige aanpak. Ieder ministerie moet tweeëntwintig procent bezuinigen, behalve Defensie, dat juist extra geld krijgt. De groei van het ambtenarenbestand is de afgelopen jaren enorm geweest.

Tussen 2019 en 2023 nam het aantal ambtenaren toe met vierentwintig procent. In 2019 werkten er 127.000 mensen voor het Rijk, in 2023 waren dat er 156.000. Alleen al op het ministerie van Justitie en Veiligheid zijn dat er meer dan 34.000. De salariskosten stegen met ruim 2 miljard euro.

Ook de uitgaven aan extern personeel zijn flink gestegen. In 2022 gaf de overheid hier 2,7 miljard euro aan uit, in 2023 was dit al 3,3 miljard euro. Meer dan vijftien procent van de totale loonkosten gaat nu op aan ingehuurde krachten.

Waar wordt nu op bespaard?
Ministeries zoeken de eerste bezuinigingen in ‘laaghangend fruit’. Dit betekent minder luxe borrels, minder externe vergaderlocaties en minder abonnementen op vakliteratuur. Het ministerie van Sociale Zaken levert in op reserves, terwijl Landbouw bespaart op dure vergaderlocaties. Algemene Zaken wil goedkopere kranten en vakbladen inkopen.

Een ingrijpende sanering van het ambtenarenapparaat blijft uit. Er wordt gekeken naar ‘natuurlijk verloop’ en ‘kritisch gekeken of bepaalde functies nog ingevuld moeten worden’. Dat betekent dat ambtenaren die met pensioen gaan niet altijd worden vervangen, maar massaontslagen zijn vooralsnog niet aan de orde.

Kritiek: ‘Kwart minder ambtenaren is veel’
Experts hebben hun twijfels over de haalbaarheid van de bezuinigingen. Hoogleraar Michiel de Vries noemt het ‘een slag in het duister’. Hij stelt: ‘Niemand die weet of het efficiënter kan, want er wordt geen onderzoek naar gedaan.’ Toch vindt hij het schrappen van externe inhuur verstandig. ‘Dat is vier keer duurder dan iemand in vaste dienst nemen. En er zijn wel duizend communicatiemensen bij de rijksoverheid, is dat nou echt nodig?’

Marcel Boogers, hoogleraar Democratie, merkt op dat veel taken de afgelopen jaren zijn overgeheveld naar gemeenten, maar dat dit op centraal niveau geen banen heeft gekost. ‘Je zou denken dat er dan minder ambtenaren nodig zijn op centraal niveau, maar dat is niet gebeurd: die mensen zijn blijven zitten en gemeenten hebben extra mensen aangenomen.’

Toch vindt hij de bezuiniging van tweeëntwintig procent fors. ‘Internationaal zien we dat Nederland relatief weinig ambtenaren heeft. We zitten een beetje op de lijn van de Verenigde Staten, maar we hebben er veel minder dan Duitsland, Frankrijk of België.’

Trump en Musk kiezen voor harde sanering
In de VS kiezen Trump en Elon Musk voor een veel radicalere koers. Via het Department of Government Efficiency (DOGE) willen ze miljarden besparen op het overheidsapparaat. Daarbij wordt zelfs gekeken naar het compleet opheffen van het ministerie van Onderwijs.

De Vries waarschuwt voor de gevolgen van zulke drastische ingrepen. ‘Als je geen toezicht meer hebt op onderwijs, dan loop je ook de kans dat de kwaliteit nog verder achteruitgaat.’

Vooralsnog blijft Nederland voorzichtig. Grote besparingen op ambtenaren zijn beloofd, maar in de praktijk wordt vooral nog geschrapt in vergaderlocaties, catering en externe krachten.