Het gaat om het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI). Dit team probeert vooraf in te schatten waar onrust kan ontstaan, bijvoorbeeld bij demonstraties of voetbalrellen. Om dat te kunnen voorspellen verzamelt het team in het geheim informatie over mensen die eerder betrokken waren bij incidenten, meldt het AD.

Volgens de AP gebeurt dat soms met behulp van ‘burgerinformanten’. Dat zijn mensen uit de directe omgeving van de betrokken personen. Met hun informatie bouwt de politie dossiers op over mogelijke relschoppers.

De toezichthouder schrijft dat de politie daarbij verder gaat dan de wet toestaat. Volgens het rapport opereert het team op ‘flinterdun ijs’ omdat een duidelijke wettelijke basis ontbreekt.

Dossiers bevatten gevoelige informatie
De politie beroept zich voor dit werk op een wetsartikel dat een ‘geringe inbreuk’ op iemands privacy toestaat. Volgens de AP blijkt die inbreuk in de praktijk veel groter te zijn.

Het inlichtingenteam onderzoekt volgens het rapport langdurig verschillende aspecten van iemands leven. Daardoor ontstaat volgens de toezichthouder een bijna compleet beeld van een persoon.

In de dossiers worden ook zeer gevoelige gegevens opgenomen. De AP schrijft dat het gaat om informatie over ‘gezondheid, religie, politieke voorkeur of zelfs iemands seksuele geaardheid’. Volgens de toezichthouder zijn dit ‘bijzondere persoonsgegevens, die sneller kunnen leiden tot discriminatie of uitsluiting’.

Wolfsen: rechtsstaat staat op het spel
AP-voorzitter Aleid Wolfsen waarschuwt tegenover het AD dat deze werkwijze risico’s met zich meebrengt voor de rechtsstaat. Volgens hem moet het verzamelen van dit soort informatie beter in de wet worden geregeld. ‘Juist omdat handhaving van de openbare orde zo belangrijk is, moet dit goed geregeld zijn.’

Volgens Wolfsen mag de politie alleen ingrijpen in grondrechten wanneer dat duidelijk wettelijk is vastgelegd. ‘Als de politie inbreuk maakt op iemands grondrechten, mag dat alleen op basis van duidelijke en nauwkeurige wetgeving. Dat voorkomt willekeur bij het optreden van de politie.’ Volgens hem gaat het om fundamentele vrijheden. ‘De vrijheid om jezelf te zijn, te demonstreren en je mening te uiten, is de kern van een democratie.’

Omtzigt: ook bij coronaprotesten gebruikt
De discussie over de werkwijze van politie-inlichtingenteams speelt al langer in de politiek. Volgens Pieter Omtzigt zijn vergelijkbare methodes waarschijnlijk ook gebruikt tijdens coronaprotesten.

Hij schreef hierover op X: ‘Teams van de politie (TOOI en PLOOI) gebruiken soms vergaande methodes, inclusief hier bij voetbal hooligans. Dat gebeurde zeer, zeer waarschijnlijk ook bij corona en de coronarellen.’

Volgens hem wilde de Tweede Kamer daarom onderzoek laten doen naar deze werkwijze. ‘Daarom wilde de Tweede Kamer daar onderzoek naar doen (nou ja 77 leden!).’

In 2024 werd een motie van Omtzigt en Songül Mutluer aangenomen. Die motie vroeg om onderzoek van toezichthouders naar activiteiten van onder meer politie-inlichtingenteams tijdens de coronaperiode.

Volgens Omtzigt is dat onderzoek nog niet afgerond. ‘Er is wel een onderzoek gedaan naar de veiligheidsdiensten tot nu toe maar niet naar de rol van deze politieteams, die inlichtingen verzamelen en dat was wel expliciet de wens van de Kamer.’

Politiek moet knoop doorhakken
De Autoriteit Persoonsgegevens legt de bal nu bij de politiek. Volgens de toezichthouder moet de Tweede Kamer beslissen hoe hiermee wordt omgegaan.

Als Den Haag deze vorm van informatieverzameling noodzakelijk vindt, moet de wet worden aangepast zodat er een duidelijke juridische basis ontstaat. Als er geen politiek draagvlak is, moet de politie stoppen met deze werkwijze. De toezichthouder zegt dat zij de ontwikkelingen nauwlettend zal volgen en indien nodig zal ingrijpen.