De plannen komen op een moment dat Europese landen hun defensie opschalen. In Duitsland zijn inmiddels al maatregelen getroffen. Mannen tussen de 17 en 45 jaar mogen daar zonder toestemming van het leger het land niet langer voor langere tijd verlaten.

Eerste stap: een vragenlijst
In Nederland begint het proces met een enquête. Jongeren die 17 worden, ontvangen een brief van Defensie met een QR-code. Daarmee worden zij uitgenodigd om een vragenlijst in te vullen. Die enquête is op dit moment nog vrijwillig.

Volgens het kabinet is dit nodig om sneller te kunnen opschalen. In de Kamerbrief staat dat Defensie werkt aan een wettelijke basis om alle jongeren tussen 17 en 27 jaar te benaderen. Ook wordt onderzocht of de enquête in de toekomst verplicht kan worden gemaakt.

Van vrijwillig naar verplicht
Het systeem is opgebouwd als een zogenoemde ‘escalatieladder’. Daarbij worden stappen gezet van vrijwillige deelname naar mogelijke verplichting. In de brief worden die stappen concreet uitgewerkt.

Het begint met vrijwillig invullen en reageren. Daarna kan het verplicht worden om de enquête in te vullen. In een volgende fase kan ook een gesprek verplicht worden. Uiteindelijk kan dit uitmonden in verplichte deelname aan selectie en keuring.

De staatssecretaris van Defensie vat dat proces als volgt samen: “Daarbij gaat het dus over vrijwillig nadenken over vrijwillig dienen, tot verplicht nadenken over vrijwillig dienen, naar ultimo in de laatste stap verplicht nadenken over verplicht dienen.” 

Dienstplicht als eindpunt
De laatste stap in de ladder is duidelijk. Daarin wordt deelname aan militaire dienst niet langer vrijblijvend. Dat betekent in de praktijk een vorm van dienstplicht.

Kamerlid Pepijn van Houwelingen wijst daar nadrukkelijk op. Hij stelt dat het systeem uiteindelijk neerkomt op gedwongen dienst. Volgens hem roept dat vragen op over de tussenstappen. “Waarbij men zich overigens kan afvragen waarop dit ‘verplicht nadenken’ van jongeren betrekking heeft als ze sowieso al door dit kabinet worden gedwongen tot ‘verplicht dienen’.”

Wetgeving in voorbereiding
Het kabinet werkt ondertussen aan de juridische basis voor dit systeem. Via de Wet op de Defensiegereedheid en aanpassingen in de Kaderwet Dienstplicht moet het mogelijk worden om deze stappen wettelijk vast te leggen.

Daarbij wordt rekening gehouden met een geleidelijke invoering. Het model kan worden opgeschaald afhankelijk van de situatie. In de Kamerbrief wordt gesproken over een mechanisme dat bepaalt wanneer maatregelen worden aangescherpt.

Breder plan voor defensie
De plannen maken deel uit van een grotere hervorming. Defensie wil groeien en sneller personeel kunnen inzetten. Dat gebeurt tegen de achtergrond van internationale spanningen en een krappe arbeidsmarkt.

In de brief staat: “De opgave waar we voor staan is groot; we moeten invulling geven aan de grootste groeiopgave sinds het einde van de Koude Oorlog en dat binnen een paar jaar.” Naast personeel wil Defensie ook investeren in huisvesting, materieel en samenwerking met bedrijven en onderwijsinstellingen.

Tegelijk wil Defensie jongeren actief betrekken bij de plannen. Er komen gesprekken en bijeenkomsten, bijvoorbeeld via de Nationale Jeugdraad. Daarmee wil de overheid peilen hoe jongeren tegen militaire inzet aankijken.