Ministerie verstrekt stiekem 200 miljoen euro aan 'netwerksubsidies'
Het ministerie van Economische Zaken heeft de Tweede en Eerste Kamer jarenlang niet goed geïnformeerd over subsidies. Dat blijkt uit een brief van het ministerie aan de Tweede Kamer. Het gaat om zeventien lopende subsidietrajecten, samen goed voor ruim 200 miljoen euro aan belastinggeld. De subsidies hadden vooraf aan het parlement moeten worden gemeld. Dat gebeurde niet, of niet volledig. JA21-Kamerlid Annabel Nanninga reageert kritisch bij Nieuwsuur: “Ik zie het meer als netwerksubsidies.”
De kwestie kwam aan het rollen na onderzoek van Nieuwsuur naar digitaliseringsplatform ECP. Die stichting kreeg jarenlang miljoenen euro’s subsidie van Economische Zaken, zonder dat beide Kamers daar vooraf juist over waren geïnformeerd. Later bleek dat een groot deel van dat geld terechtkwam bij LunaVia, een bedrijf waarvan de ECP-directeuren mede-eigenaar zijn. Deskundigen spraken tegenover Nieuwsuur van belangenverstrengeling of in elk geval de schijn daarvan.
Naar aanleiding van die onthulling keek Economische Zaken verder. Het ministerie onderzocht of ook bij andere subsidies dezelfde fout was gemaakt. Dat bleek het geval. In een nieuwe inventarisatie noemt het ministerie zeventien subsidies waarbij de informatieplicht richting het parlement niet goed is nageleefd.
Maatwerk buiten het zicht
Het gaat om zogenoemde maatwerksubsidies. Dat zijn subsidies die niet via een open regeling worden verdeeld, maar gericht naar één partij gaan. Juist daarom is voorafgaande controle belangrijk. De Kamer moet kunnen zien waarom één organisatie geld krijgt, waarom anderen niet kunnen meedingen en of de subsidie wel terecht is.
Hoogleraar bestuursrecht Jacobine van den Brink noemt de term “maatwerksubsidie met een incidenteel karakter” opvallend. “Wat is er incidenteel als je jaar op jaar hetzelfde subsidieert?”, zegt zij tegen Nieuwsuur. Volgens haar is de hoofdregel duidelijk: subsidies moeten democratisch gelegitimeerd zijn. “En dat de Tweede Kamer er dus vooraf iets over te zeggen heeft. Als je het onder de tafel regelt, is er geen zicht meer op en weten andere partijen niet dat ze ook subsidie hadden kunnen krijgen.”
Die kritiek raakt de kern van de zaak. Het gaat niet alleen om een administratieve fout. Het gaat om de vraag of het parlement zijn controlerende taak nog kan uitvoeren als geldstromen pas achteraf zichtbaar worden.
Van festivals tot onderzoeksprogramma’s
In het overzicht van Economische Zaken staan zeer verschillende organisaties. Zo kreeg Stichting Springtij Festival Terschelling subsidie voor de jaarlijkse organisatie van het Springtij Forum. Ook Stichting Sustainable Industry Lab kreeg geld voor onder meer onderzoek, maatschappelijke dialoog, workshops en een tentoonstelling over verduurzaming van de industrie.
Verder staat Stichting ESB in het overzicht. Die organisatie kreeg subsidie voor een economisch debatplatform. TNO ontving geld voor CATO, een platform voor onderzoek en kennisverspreiding rond CO2-afvang en opslag. Ook Stichting NL Groeit, Stichting MKB-financiering en Stichting Finankeur staan op de lijst.
De grootste post is het SCAN-programma. Dat programma wordt uitgevoerd door Energie Beheer Nederland in samenwerking met TNO en andere partijen. Het programma onderzoekt waar de Nederlandse ondergrond geschikt is voor aardwarmte. Alleen al dit traject loopt op tot ongeveer 170 miljoen euro. De Tweede Kamer werd daarover wel geïnformeerd, maar de Eerste Kamer niet vooraf.
Daarmee is de fout niet overal hetzelfde. Soms werden beide Kamers niet geïnformeerd. Soms ging het alleen om de Eerste Kamer. Soms werd informatie pas na de subsidieverlening gestuurd. Maar het patroon is hetzelfde: het parlement kreeg niet op het juiste moment het volledige beeld.
‘Er lijkt sprake van een breder patroon’
In de Tweede Kamer is de irritatie groot. PRO-Kamerlid Tom van der Lee ziet meer dan een losse fout. “Er lijkt sprake van een breder patroon”, zegt hij tegen Nieuwsuur. “Kleine subsidies tellen op tot grote bedragen. Het is zeer onzorgvuldig en slecht voor het maatschappelijk draagvlak als beide Kamers niet goed worden geïnformeerd.”
BBB-Kamerlid Henk Vermeer wil opheldering van de minister. Ook wil hij weten hoe het zit met subsidies in 2025. “Het systeem is op z’n minst niet goed ingericht”, zegt hij.
JA21-Kamerlid Annabel Nanninga gebruikt scherpere taal. Zij vreest dat de subsidies niet alleen maatwerk zijn, maar ook het gevolg van gesloten netwerken. “Maatwerksubsidies? Ik zie het meer als netwerksubsidies.”
Het ministerie zegt dat de werkwijze inmiddels is verbeterd. “De aanscherping van deze processen heeft de hoogste prioriteit”, aldus Economische Zaken. Maar Kamerleden nemen daar geen genoegen mee. Volgens Nanninga bestaat de wettelijke informatieplicht al. Ook is er al een taakomschrijving voor ambtenaren. Zij wil daarom weten wat de nieuwe maatregelen concreet voorstellen.
