Nieuwsuur stelde de vraag of marathons en halve marathons nog wel verantwoord zijn bij warm weer. In de reportage werd gesproken over “hitte” als belangrijkste risico. Thermofysioloog Coen Bongers van het Radboudumc schoof aan om uit te leggen hoe een hitteberoerte ontstaat. Volgens hem gaat het niet alleen om de temperatuur buiten, maar vooral om de kerntemperatuur van het lichaam tijdens zware inspanning.

Dat is medisch gezien niet onlogisch. Een hardloper produceert veel warmte. Zeker bij hoge inspanning kan de lichaamstemperatuur snel oplopen. Toch blijft het opmerkelijk dat bij reanimaties en plots onwel worden van sporters vooral over hitte werd gesproken. Hartproblemen werden in de uitzending nauwelijks als bredere onderzoeksvraag neergezet.

Lopers langs de kant
In de reportage kwam hardloper Daan Josefus Jitta aan het woord. Hij liep in Utrecht de halve marathon met zijn zoon. Hij droeg een sensor om zijn kerntemperatuur te meten. “Deze sensor, dat is een core sensor. Daarmee kan ik mijn temperatuur lezen op mijn horloge”, zei hij. Op dat moment stond zijn temperatuur op 37,18 graden. “Maar dat wordt ook wel veel warmer. Dat wordt makkelijk boven de 38,5 of 39.”

Jitta zag onderweg meerdere lopers in de problemen komen. “Mijn zoon had het wel behoorlijk pittig. En hij was niet de enige. Er waren gisteren echt heel veel mensen die problemen hadden.” Hij hielp zelf iemand die net op de grond lag. Volgens hem ging het niet om gewone kramp. “Het was wel duidelijk bij al die mensen dat het niet kramp is of zo. Dan gaat het om een hitteberoerte.”

Hij weet uit eigen ervaring hoe gevaarlijk dat kan zijn. “Ik heb er zelf helaas ook één gehad, een jaar of vier geleden. In principe, als je er niet op voorbereid bent, dan merk je er eigenlijk helemaal niks van. Het is een soort sluipmoordenaar, want het kan ook dodelijk zijn.”

Volgens Jitta zijn er signalen waarop lopers kunnen letten. Hij noemde wit worden in het gezicht, stoppen met zweten, een sterk oplopende hartslag en kippenvel. “Ik denk dat het per persoon wisselt. Ik ga in ieder geval wel voorzichtig zijn als ik hem echt boven de 39,3, 39,4 zie.”

Organisator wijst op restrisico
Volgens Nieuwsuur werden bij hardloopevenementen in Groningen, Utrecht en Amersfoort minstens tien mensen onwel. Twee mensen moesten worden gereanimeerd. Organisator Golazzo was verantwoordelijk voor de evenementen in Groningen en Utrecht.

Een woordvoerder van Golazzo zei dat de voorbereiding maanden duurt. Daarbij wordt gekeken naar factoren als luchtvochtigheid, hittekracht en temperatuur. “En zo ga je bepalen welke maatregelen er nodig zijn op die dag van het evenement.”

De Atletiekunie stelde volgens Nieuwsuur dat er voldoende maatregelen waren genomen. Er waren extra waterpunten, sproeipunten, EHBO-capaciteit en ijsbaden. Toch blijft er volgens de betrokken organisaties altijd een risico bestaan.

Golazzo erkende dat. “We beseffen dat een evenement bepaalde risico’s met zich meebrengt. En die risico’s inschatten en daarop de nodige maatregelen treffen, dat is aan ons.” Op de vraag of het onwel worden van mensen nooit helemaal kan worden voorkomen, zei de woordvoerder: “Ik denk dat we dat wel kunnen stellen.”

Volgens hem namen verspreid over drie evenementen ongeveer 40.000 mensen deel. “Als morgen 40.000 mensen gaan hardlopen, dan zal daar inderdaad altijd wel één iemand iets mee overkomen.”

Hitteberoerte bij 40 graden kerntemperatuur
Aan tafel legde Bongers uit wanneer artsen spreken van een hitteberoerte. Volgens hem gaat het doorgaans om een kerntemperatuur van meer dan 40 graden, gecombineerd met neurologische klachten. Hij noemde verwardheid, coördinatieverlies, duizeligheid, misselijkheid en het ontbreken van herkenning.

“Als je niet adequaat handelt, is het levensgevaarlijk”, zei Bongers. De belangrijkste behandeling is volgens hem snel koelen. “Je wil die lichaamstemperatuur binnen een half uur minimaal onder de 40 graden krijgen.”

Dat kan met koudwaterbaden van vier tot zes graden. Ook kunnen koude natte handdoeken worden gebruikt die steeds worden ververst. Volgens Bongers staat koeling inmiddels in richtlijnen voor duursport en evenementenzorg.

Opvallend was zijn uitleg dat hitteberoerte ook bij lagere buitentemperaturen kan ontstaan. “Het kan ook bij 10 graden voorkomen. Weliswaar iets minder dan bij warm weer, maar ook dan kan het voorkomen.” Volgens hem gaat het vooral om de warmte die het lichaam zelf opbouwt tijdens zware inspanning.

Daarmee gaf hij een medische verklaring voor incidenten bij ongeveer 24 graden. Maar juist die uitleg maakt de discussie breder. Als hitteberoerte ook bij 10 graden kan voorkomen, is de buitentemperatuur alleen dus niet genoeg om te begrijpen waarom lopers instorten. Dan moet ook worden gekeken naar conditie, inspanning, vochtbalans, onderliggende aandoeningen en mogelijke hartproblemen.

Hartproblemen verdwijnen naar de achtergrond
Critici vinden dat de uitzending te snel in één richting keek. Moleculair bioloog Rogier Louwen schreef op sociale media dat hij benieuwd is naar de werkelijke oorzaak. Volgens hem was het onder de 25 graden. Hij wees erop dat er de afgelopen jaren mogelijk hartschade is ontstaan door “jeweetwel”, een duidelijke verwijzing naar de coronaprikken.

Ook huisarts Frank Peeters reageerde kritisch. “Een hitteberoerte bij een temperatuur rond 20 graden Celsius. Nonsens, dat is bij temperaturen boven 30 graden”, stelde hij. Hij vroeg zich af: “Wat is er toch gaande?”

Die reacties raken aan een gevoelig punt. Sinds de coronaprikken is bekend dat myocarditis, pericarditis en hartritmestoornissen zeldzame bijwerkingen kunnen zijn, vooral bij jonge mannen na mRNA-vaccinatie. Ook corona-infecties zelf kunnen hartklachten veroorzaken. Dat betekent niet dat de marathonincidenten daardoor zijn veroorzaakt. Maar het betekent wel dat hartproblemen niet zonder meer buiten beeld mogen blijven.

Reanimaties bij sporters roepen bijna automatisch de vraag op wat er met het hart is gebeurd. Was er sprake van een hitteberoerte? Was er een onderliggende hartafwijking? Was er sprake van hartritmestoornissen? Was er eerder een infectie of ontsteking van de hartspier? En is ooit gekeken naar mogelijke schade na vaccinatie?

Zonder medische gegevens is daar geen conclusie over te trekken. Maar juist daarom is het opvallend als een nieuwsuitzending vooral één verklaring centraal zet.

Klimaat als vaste verklaring
Daar komt bij dat gezondheidsklachten sinds de coronajaren vaker worden besproken via het frame van klimaatverandering. Dat gebeurde ook al bij het ministerie van Volksgezondheid. Toenmalig VWS-minister Ernst Kuipers stelde eind 2023 dat klimaatverandering steeds vaker gevolgen heeft voor de gezondheid.

Kuipers was toen aanwezig bij de klimaattop in Dubai. Daar sprak hij met ambtsgenoten over de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheidszorg. In een videoboodschap zei hij: “We moeten ons realiseren dat klimaatverandering een veel grotere impact heeft op onze gezondheid dan. Nu al, maar ook in de nabije toekomst.”

Daarbij noemde hij brede medische thema’s. “Dan gaat het onder andere over gezonde zwangerschappen, de ontwikkeling van pasgeboren kinderen, onze mentale gezondheid, de gezondheid van onze longen, ons immuunsysteem. Ik kan eindeloos doorgaan. De voorbeelden worden hier met elkaar gedeeld.”