De verandering werd al in 2023 voorbereid. Aanleiding was een motie van toenmalig VVD-Kamerlid Ulysse Ellian, die wilde dat „trouw aan de publieke taak” nadrukkelijker in de ambtseed terechtkwam. Het kabinet besloot daarop de volledige tekst te moderniseren.

Niet alleen meer de opgedragen taak
De oude ambtseed legde onder meer nadruk op het "plichtsgetrouw en nauwgezet" uitvoeren van opgedragen taken. Ook beloofden ambtenaren zorgvuldig, onkreukbaar en betrouwbaar te zijn.

De nieuwe versie is anders opgebouwd. Een rijksambtenaar zweert of belooft nog altijd trouw aan de Koning en de Grondwet. Daarna volgen verschillende uitgangspunten voor zijn werk. Een daarvan luidt: "Ik werk in het algemeen belang voor onze samenleving en zet mij daar volledig voor in." Ook staat er: "Ik werk integer en behandel iedereen rechtvaardig, gelijkwaardig en met respect."

Hier trek je de beerput open. Naar aanleiding van de opkomst van XR Ambtenaren en soortgelijke initiatieven is de ambtseed onlangs fundamenteel gewijzigd. De ambtenaar dient “het algemeen belang” en mag zich richten naar verdragen en internationaal recht. https://t.co/jaLwXIpusT pic.twitter.com/c8TepxOgjT

— Lucas Bergkamp (@lucasbergkamp) August 17, 2026

Dat verschil is bewust aangebracht. In de parlementaire behandeling schreef de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Hanke Bruins Slot (CDA), dat de wijziging moest bijdragen aan "versterking en herwaardering van het ambtelijk vakmanschap". Ambtenaren moesten volgens haar bovendien voldoende ruimte krijgen om die professionele verantwoordelijkheid daadwerkelijk uit te oefenen.

Meer ruimte om zelf af te wegen
Vooral de officiële toelichting bij de eed is relevant voor de huidige discussie. De nieuwe tekst zegt niet dat ambtenaren zich simpelweg aan de wet moeten "houden". Er staat dat zij zich "volgens" wetten, het recht en gedragsregels gedragen.

Ook die formulering is bewust gekozen. Volgens de regering was dat juist bedoeld om de "professionele beslisruimte" van ambtenaren te bewaren. Wetten en regels kunnen botsen en moeten soms worden geïnterpreteerd. Het kabinet wees er destijds ook op dat het te strikt toepassen van regels tot onrechtvaardige uitkomsten kan leiden.

Dat betekent niet dat een ambtenaar wetten naast zich neer mag leggen. De regering benadrukte juist dat handelen volgens de wet essentieel blijft. De nieuwe formulering geeft volgens de officiële uitleg wel ruimte voor een professionele afweging binnen de juridische kaders.

Algemeen belang kan ook internationaal zijn
Ook het begrip "algemeen belang" is breed uitgelegd. In de toelichting bij de wijziging staat dat een ambtenaar neutraal moet kijken naar het overkoepelende belang en de gevolgen voor de samenleving op langere termijn. Die gevolgen kunnen zowel nationaal als internationaal zijn.

Daar zit een belangrijk deel van de huidige discussie. De ambtenaar werkt onder verantwoordelijkheid van een bewindspersoon, maar de eed benadrukt tegelijk een verantwoordelijkheid tegenover de samenleving, het recht en het algemeen belang.

Dat betekent op zichzelf niet dat de ambtseed publiek politiek activisme toestaat. Die conclusie staat niet in de officiële stukken. De tekst geeft ambtenaren wel nadrukkelijk een eigen professionele verantwoordelijkheid en beslisruimte.

Sitalsing: ‘Ze nemen hun ambtseed serieus’
Precies die bredere opvatting van het ambtenaarschap komt terug in een recente Volkskrant-column van Sheila Sitalsing. Zij reageerde op ambtenaren die zich publiekelijk zorgen maken over het klimaatbeleid.

Sitalsing verzet zich tegen het etiket "activistische ambtenaren". Over ambtenaren die steviger klimaatbeleid eisen, schrijft ze: "Terwijl je ook zou kunnen zeggen: ze nemen hun ambtseed serieus. Godzijdank en eindelijk."

Ze haalt ook een ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid aan. Die zegt volgens het aangeleverde artikel: "Ik werk niet primair voor onze bewindspersonen, ik werk voor jullie."

Volgens Sitalsing moeten ambtenaren bovendien "njet" kunnen verkopen aan ministers. Een ambtenaar moet volgens haar desnoods kunnen zeggen: "U kunt dit wel willen, maar ik presenteer u de feiten en die wijzen uit dat dit krankzinnig is."

Gaza en klimaat zorgen al langer voor spanning
Die discussie speelt al enkele jaren. Vooral rond klimaat en de oorlog in Gaza kwamen ambtenaren openlijk in verzet tegen kabinetsbeleid.

Na het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas tekenden honderden ambtenaren kritische brieven. Bij het ministerie van Buitenlandse Zaken werden vervolgens terugkerende protesten gehouden tegen het Nederlandse beleid. Ook verenigden Nederlandse ambtenaren zich met collega's uit andere westerse landen.

Bij klimaatbeleid gebeurde iets vergelijkbaars. Duizenden ambtenaren ondertekenden in 2023 een oproep om te stoppen met fossiele subsidies en belastingvoordelen. De vraag werd daardoor steeds nadrukkelijker waar professionele tegenspraak eindigt en politiek activisme begint.