Het gaat om Mozaïek 3.0, een subsidieprogramma waarmee NWO de instroom van volgens de organisatie „twee getalsmatig ondervertegenwoordigde groepen in de wetenschap” wil vergroten.

Per promotieplaats kan maximaal 420.000 euro worden toegekend. NWO verwacht in deze ronde hoogstens achttien projecten te financieren.

Twee groepen, twee geldpotten
De eerste groep bestaat uit kandidaten met een migratieachtergrond buiten Europa. Daarbij gebruikt NWO een indeling van het CBS. Onder meer herkomst uit Turkije, Marokko, Suriname en grote delen van Afrika, Azië, Midden- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied kan hieronder vallen.

Voor deze groep is 5 miljoen euro gereserveerd. Kandidaten moeten onder meer een bacheloropleiding in het Koninkrijk der Nederlanden hebben afgerond.

Voor de tweede groep gelden andere voorwaarden. Daarvoor is 2,4 miljoen euro beschikbaar. Hieronder vallen onder meer houders van bepaalde asielvergunningen, sommige genaturaliseerde voormalige statushouders en Oekraïners die onder de Europese regeling voor tijdelijke bescherming vallen.

Zij hoeven volgens de huidige voorwaarden geen Nederlandse bachelor te hebben. Een universitair masterdiploma is wel vereist. Wie voor beide groepen in aanmerking komt, wordt door NWO bij de tweede groep ingedeeld.

Regels twee dagen na opening ‘gecorrigeerd’
De subsidieronde ging op 14 september open. Twee dagen later verscheen op de website van NWO al een melding dat „de aanvullende voorwaarden voor aanvragers worden gecorrigeerd”.

De aangepaste voorwaarden stonden vervolgens online. Het formele wijzigingsbesluit werd volgens de publicatiegegevens op 30 september genomen en verscheen op 12 oktober in de Staatscourant. De wijziging werkt terug tot de openingsdatum van 14 september. 

Voor aanvragers lijkt daarvan geen nadeel te zijn ontstaan. De deadline voor de eerste aanmelding is pas 3 november. De verruiming maakt het juist mogelijk dat onderzoekers die hun bachelor vóór hun komst naar Nederland behaalden toch via het asielspoor kunnen meedoen.

Asielstatus niet afzonderlijk aan Kamer voorgelegd
De keuze om een aparte geldpot op basis van asielachtergrond te maken, is door NWO zelf uitgewerkt. Bij de ontwikkeling sprak de organisatie onder meer met De Jonge Akademie, het PhD Network Netherlands, Stichting UAF en organisaties rond diversiteitsbeleid.

Een afzonderlijk Kamerbesluit over de verdeling van promotiegeld naar asielstatus is niet gevonden. Dat betekent niet dat zo'n stemming juridisch nodig was: NWO is een zelfstandig bestuursorgaan en stelt binnen zijn bevoegdheden zelf subsidieoproepen en budgetten vast.

De Tweede Kamer werd in 2024 wel op hoofdlijnen over nieuw beleid geïnformeerd. Toenmalig onderwijsminister Robbert Dijkgraaf (D66) kondigde een „nieuw NWO-instrument voor onderzoekers met een migratieachtergrond” aan. Een aparte categorie voor onderzoekers met een asielachtergrond werd in die Kamerbrief niet genoemd.

Het asielspoor komt overigens niet uit het niets. NWO financierde sinds 2018 via het programma Hestia al onderzoeksplaatsen voor gevluchte wetenschappers. Dat programma stopt na 2026 en wordt nu deels in Mozaïek 3.0 opgenomen.

Bedrag per promotieplaats fors hoger
Ook financieel is de nieuwe regeling ruimer dan haar voorganger. Bij Mozaïek 2.0 kon in 2021 maximaal 315.000 euro per promotieplaats worden aangevraagd. Dat maximum is nu 420.000 euro, een stijging van een derde.

De oorspronkelijke Mozaïek-regeling bestaat al sinds 2004. Zij was bedoeld om de doorstroom van onderzoekers met een migratieachtergrond naar de wetenschap te vergroten. NWO concludeerde in een eigen eindevaluatie uit 2020 dat de precieze impact van het programma niet meetbaar was. Desondanks werd het programma later opnieuw opgestart en vervolgens uitgebreid.

Diversiteitsbeleid ligt opnieuw onder vergrootglas
De nieuwe miljoenenregeling verschijnt op een opvallend moment. Minister Rianne Letschert (D66) stuurde deze week ook de eindevaluatie van het landelijke diversiteitsbeleid in hoger onderwijs en wetenschap naar de Kamer.

Daaruit bleek dat na vijf jaar geen harde causale uitspraken kunnen worden gedaan over de uiteindelijke effecten van dat beleid. De landelijke monitoring kwam bovendien niet goed van de grond.

Mozaïek 3.0 staat formeel los van dat actieplan. NWO beslist zelf over de subsidieregeling en de aanvragen worden volgens de organisatie door een onafhankelijke wetenschappelijke commissie op kwaliteit beoordeeld.

Wel is duidelijk dat het diversiteitsbeleid binnen de onderzoeksfinanciering ondertussen doorgaat. Daarbij wordt publiek onderzoeksgeld nu expliciet verdeeld over categorieën op basis van herkomst en asielstatus, terwijl minister Letschert haar bredere oordeel over het landelijke diversiteitsbeleid pas later dit jaar geeft.