Eind september publiceerden de AIVD en de NCTV het rapport Achter de façade. Het ging niet over wapens of aanslagplannen, maar over taal. Volgens de diensten hebben rechts-extremisten geleerd hun ideeën netjes te verpakken. Ze praten over cultuur, identiteit en tradities, en krijgen zo vaker toegang tot universiteiten, demonstraties en politieke partijen. NCTV-baas Marc Kuipers waarschuwde dat dit mensen die tot geweld bereid zijn, kan aanmoedigen.

De diensten noemen dit „strategische normalisering”. Achter de nette buitenkant zou een radicaal doel schuilgaan: een land alleen voor blanke mensen. Gematigde taal bewijst in die redenering dus niets. Ze kan juist deel zijn van de façade. Het rapport schrijft zelfs dat normalisering kan plaatsvinden „ongeacht of dat wel of niet het doel was”. Op de lange termijn zou de schade groter kunnen zijn dan die van een terroristische aanslag.

Ook de politiek kwam aan bod. Rechts-extremisten zouden geprobeerd hebben binnen te komen bij „meerdere uiterst rechtse partijen”. Welke partijen dat zijn, staat er niet bij. Over de rellen op het Malieveld schreven de diensten dat „sommigen” in media en politiek het rechts-extremistische karakter relativeerden. En in het persbericht stond een opvallende waarschuwing. Het mag niet normaal worden om over remigratie te praten „zonder te weten wat rechts-extremisten hiermee eigenlijk bedoelen”. Volgens het rapport komt remigratie bij hen neer op massadeportatie.

Waar ligt de grens?
FVD-Kamerlid Iem Al Biyati stelde 31 schriftelijke vragen. Haar kernvraag: wanneer is een standpunt gewoon politiek, en wanneer is het een façade? Minister Van Weel (Justitie) minister Heerma (Binnenlandse Zaken) hebben nu geantwoord.

Op veel punten krijgt Al Biyati gelijk. Een asielstop, minder gezinshereniging en vrijwillige terugkeer zijn „legitieme politieke standpunten”. Conservatieve opvattingen over mannen en vrouwen, over tradities of over diversiteitsbeleid zijn „niet extremistisch”. Het kabinet erkent ook dat Nederland door migratie verandert en dat burgers zich daar zorgen over maken.

Maar bij elke erkenning plaatsen de ministers een kanttekening. Extremisten zouden juist deze onderwerpen gebruiken. Ideeën over man en vrouw kunnen bijvoorbeeld „heimelijk” worden gekoppeld aan raszuiverheid. Die koppeling is volgens het kabinet het probleem. Hoe je een heimelijke koppeling herkent, vertelt het kabinet niet.

De bal bij de burger
Het duidelijkst wordt dit bij remigratie. Al Biyati wees het kabinet op de Remigratiewet, die de Sociale Verzekeringsbank al jaren uitvoert. Het kabinet antwoordt met één woord: „Ja.” In zijn jaarverslag over 2025 noemde de AIVD het woord nog „op zichzelf neutraal”.

Hoe voorkom je dan dat iemand die de wettelijke betekenis bedoelt, voor extremist wordt aangezien? Volgens het kabinet wil het rapport mensen bewust maken. Daarna is het „de verantwoordelijkheid van de samenleving, waaronder politici en burgers”, welke termen zij gebruiken en wat zij daarmee bedoelen. Een paar vragen verder staat dat het „niet aan de AIVD of NCTV” is om taalgebruik voor te schrijven.

Een etiket zonder criteria
Al Biyati vroeg ook wanneer een partij „uiterst rechts” is, en wie dat bepaalt. Daarop komt geen antwoord. Het kabinet noemt het „een algemene categorie” en „een gangbare aanduiding”. Er zouden geen partijen expliciet zo worden genoemd. Criteria geeft het kabinet niet.

Het woord „extreemrechts” gebruiken de diensten helemaal niet meer. Het verschil met „rechts-extremisme” gaf te veel verwarring. Dat verschil was ooit juist belangrijk. In een brochure uit 2011 legde de AIVD uit dat extreemrechts binnen de wet blijft en rechts-extremisme niet. De verwarring is met het schrappen niet verdwenen. Het rapport noemt de nationalistische studentenvereniging GNSV bij naam. De Radboud Universiteit weerde haar daarna van de introductiemarkt, en een woordvoerder noemde de GNSV een „extreemrechtse organisatie”.

FVD wil weten of het rapport ervoor kan zorgen dat mensen uit angst hun mond houden. Het kabinet is kort: „Nee.” Het vindt wel dat inlichtingendiensten zich „uiterst terughoudend” moeten opstellen tegenover het politieke debat. Maar daar zou dit rapport ook niet over gaan.

Activistische bronnen
Al Biyati vroeg ook waarom het rapport steunt op organisaties met „een uitgesproken activistisch profiel”. Ze noemde er twee. Hope not Hate is een Britse campagneorganisatie die sinds 2004 actie voert tegen racisme en extreemrechts. Het Center for the Study of Organized Hate is een denktank in Washington die zegt haat, extremisme en radicalisme te bestrijden.

Vooral die tweede bron weegt zwaar, want het rapport baseert zijn uitleg van remigratie erop. De denktank definieert het begrip als de massale deportatie van niet-blanke immigranten, „ongeacht hun staatsburgerschap”. NieuwRechts schreef eerder dat de denktank daarvoor alleen berichten verzamelde waarin het woord samen viel met termen als ‘white genocide’ en ‘ethnic cleansing’. Bovendien laat de denktank het begrip pas opkomen na een boek van de Franse schrijver Renaud Camus uit 2011. Nederland had toen al ruim een kwart eeuw een remigratieregeling.

Op die bron gaat het kabinet niet in. Het verdedigt alleen de verwijzing naar Hope not Hate, en dan voor een bijzaak: het grote online bereik van extremisten. Dat bereik wordt volgens het kabinet ook bevestigd door onderzoek van het WODC, het onderzoeksinstituut van het ministerie van Justitie.

Ook de nadruk verschuift. Het rapport schreef dat normalisering kan gebeuren, bedoeld of niet. Nu zegt het kabinet dat het risico zit in standpunten die worden misbruikt „om heimelijk extremistische doelen na te streven”. En hoeveel mensen aan het rapport werkten, mag volgens het kabinet niet openbaar door de inlichtingenwet. Alleen is de NCTV, die het rapport mede schreef, geen inlichtingendienst.

Niet de eerste keer
Het patroon is bekend. In 2023 waarschuwde de AIVD voor „anti-institutioneel extremisme”. Het ging om mensen die geloven dat een „kwaadaardige elite” de bevolking onderdrukt. Ook toen beloofde de AIVD dat gewone kritiek op instituties niet als extremisme zou gelden. FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen vroeg later wie bepaalt of een elite kwaadaardig is. De minister verwees hem naar de AIVD zelf.

Vorige maand stuurde Van Weel een grote risicoanalyse naar de Kamer. Daarin worden „populisme en extremisme” samen een bedreiging voor de democratie genoemd. Wat populisme is, staat er niet in. Wel beschrijft de analyse, gepubliceerd door de NCTV, een verzonnen anti-establishmentpartij die via gewone verkiezingen de macht grijpt in een paar gemeenten. Dat scenario noemen de analisten „waarschijnlijk”.

Van Houwelingen zag het drie jaar geleden al aankomen. „Ik zou het goed in de gaten houden,” zei hij toen tegenover NieuwRechts, „want we komen allemaal een keer aan de beurt.”