In Boedapest nam ik deel aan het panel ‘Jonge geesten voeden: Geestelijke gezondheid, cognitieve groei en emotionele intelligentie bij jongeren'. Daar ging het over mentale groei bij jongeren, en de rol van digitale technologie. Mijn standpunt was duidelijk: digitale platformen bieden informatie, maar vormen geen stevige basis voor emotionele ontwikkeling. Het is daarom ook geen echte duurzame oplossing voor de eenzaamheid die we zien.

‘Emotionele groei is iets lichamelijks’
In theorie kunnen jongeren online nieuwe perspectieven ontdekken. In de praktijk werkt het anders, stelde ik in Boedapest: "Onze aandacht is het daadwerkelijke product van sociale media. Mensen betalen immers niet direct om gebruik te maken van platforms zoals Facebook of X. Mensen zijn daarom zelf het product geworden. Om de aandacht vast te houden zijn sociale media bedrijven vooral bezig om dingen voor te schotelen die je al denkt (bevestigingsvoorkeur) of extreme dingen te tonen die je aandacht vasthouden."

Ik wees er verder op dat emotionele groei niet alleen in je hoofd zit, maar ook in je lijf. "Emotionele groei is een lichamelijk proces. Je moet met emoties kunnen omgaan in het echte leven om echt te kunnen groeien. Mensen onderschatten hoeveel daarvan met ons lichaam te maken heeft." Daarom pleitte ik voor meer ervaringen buiten het scherm. "Digitale platformen bieden veel oppervlakkige opties, maar weinig echte betekenis. Hierdoor zien we een generatie opgroeien die steeds minder echte sociale vaardigheden beheerst die nodig zijn om goede sociale verbindingen te maken."

Rituelen en gemeenschap als antwoord op eenzaamheid
In Békéscsaba ging ik dieper in op de cultuur van eenzaamheid. Jongeren kampen steeds vaker met angst, depressie en isolement. In plaats van de oorzaak alleen bij hormonen of technologie te zoeken, verwees ik naar traditionele samenlevingen. "De Kaluli in Nieuw-Guinea hebben rituelen na verlies. De persoon krijgt symbolisch genoegdoening. Dat helpt bij verwerking. Dat hadden wij in de traditionele westerse samenlevingen ook. Dit is door de doorgeslagen individualisering echter grotendeels bij ons verdwenen."

Je ziet in sommige meer primitieve culturen dat fenomenen die we in het Westen hebben, zoals postnatale depressie, helemaal niet voorkomen. "Bij de Kipsigi in Kenia komt postnatale depressie bijna niet voor. Ze vieren het moederschap met rituelen, aandacht en geschenken." In het Westen missen zulke externe uitlaatkleppen. "Onze cultuur is gericht op ons zelfbeeld, trots en succes. Als dat faalt, zoeken mensen hun toevlucht tot materialisme en consumentisme. Dat leidt bij veel mensen tot grote frustraties die men vaak moeilijk alleen kan oplossen." De oplossing? "Sluit je aan bij familie, gemeenschap, religie of zinvol werk. Zoek daarnaast naar oude rituelen of bouw nieuwe om samen te leren omgaan met de moeilijkheden van het leven."

Over de culturele uitdagingen rondom eenzaamheid sprak ik ook op de Hongaarse televisie bij het kanaal Behir. Hier maakte ik me vooral zorgen over het feit dat het Westen weinig lijkt te zoeken naar de echte oorzaken van de eenzaamheidsepidemie. "In het Westen zijn we vooral bezig met het zoeken van vluchtige symptoombestrijding. Met geld en korte-termijn initiatieven. Het feit dat de onderliggende sociale relaties tussen mensen in de moderne samenleving steeds meer verzwakken, wordt niet aangepakt. Uiteindelijk kunnen we op een punt uitkomen dat mensen totaal niet meer weten hoe ze met elkaar moeten omgaan."  

‘Leer jongeren falen’
Een ander belangrijk punt in mijn lezing was het belang van gecontroleerd falen om te leren omgaan met tegenslag. Dit is in elke sociale relatie belangrijk. "Veerkracht gaat over drie dingen: betekenis vinden, ervaren dat je moeilijkheden aankunt en weten dat je niet alleen staat." Daarom moeten scholen jongeren niet beschermen tegen elke tegenslag, maar kinderen leren om ermee te kunnen omgaan.

"Zonder tegenslag leren jongeren hulpeloosheid. Dat is de kern van depressie. Je denkt dat je geen invloed meer hebt op je leven. Als er dan iets ernstigs gebeurt, raakt dat mensen harder en worden ze sneller depressief. Uiteindelijk zie je hierdoor dat mensen zich vaak isoleren en dat de eenzaamheid toeneemt."

‘Geen utopie, wel betekenis’
Tot slot kreeg ik de vraag wat er moet veranderen in ons beleid of onderwijs. Mijn antwoord is dat we terug moeten kijken naar onze tradities om deze meer ruimte in onze samenleving te geven: "Leer jongeren dat ze uit een grote traditie komen. Geen perfecte, maar ook geen verdorven cultuur. De mens is onvolmaakt, dus er is geen utopie. Leer hen realistisch te zijn en toch hun best te doen."