In een uitzending van VPRO Tegenlicht stelt Kooiman dat het huidige belastingsysteem juist zelf ongelijkheid veroorzaakt. “Het belangrijkste probleem is dat belastingen de grootste oorzaak zijn voor de vermogensongelijkheid die er in de samenleving is.” Volgens hem wordt de rol van belastingen structureel onderschat in het publieke debat.

Ongelijkheid groeit door het systeem zelf
Kooiman zet vraagtekens bij een breed gedeelde aanname. Veel economen gaan ervan uit dat belastingen zorgen voor herverdeling van rijk naar arm. Hij komt tot een andere conclusie. “Zelfs als die rijken ook zouden betalen, dan nog is het effect van het systeem dat de rijken rijker worden en de armen armer.”

De kern van zijn kritiek ligt bij de manier waarop belastingdruk wordt gemeten. Nu gebeurt dat vooral als percentage van inkomen. Volgens Kooiman is dat misleidend. “Wat eigenlijk relevant is, is welk deel van je vermogen betaal je aan belasting.”

Wanneer je belastingdruk bekijkt als percentage van vermogen, ontstaat volgens hem een ander beeld. Dan blijkt dat mensen met weinig vermogen relatief het zwaarst worden belast. Zij houden onderaan de streep weinig over om te sparen.

Suikerklontjes als voorbeeld
Om dat inzichtelijk te maken gebruikt Kooiman een eenvoudig model. Hij vergelijkt rijkdom met suikerklontjes. In een situatie zonder belastingen groeit het vermogen van arm en rijk, maar neemt de kloof juist af.

Zodra belastingen worden toegevoegd, verandert dat beeld. “Voor de armste groep pakt dat wat noodlottig uit. Dat is namelijk precies die twee suikerklontjes die ze over hadden. Resultaat nul.” De rijkste groep houdt wel vermogen over en groeit verder.

Volgens Kooiman laat dit zien wat er structureel misgaat. “De conclusie is eigenlijk heel simpel. We hoeven het nauwelijks uit te rekenen. De rijkste groep had 14 en krijgt nu 16. De armste groep heeft nog steeds twee.”

Radicaal voorstel: alles afschaffen
De fiscalist komt met een ingrijpend alternatief. Hij wil het hele belastingsysteem vervangen. “Mijn plan is eigenlijk het afschaffen van alle bestaande belastingen.” Dat betekent het einde van inkomstenbelasting, btw, accijnzen en andere heffingen.

In plaats daarvan stelt hij één belasting voor op vermogen. Voor iedereen hetzelfde percentage. “Vervang alle belastingen door één enkele belasting op vermogen.”

Volgens Kooiman maakt dat het systeem overzichtelijker en eerlijker. Vermogen geeft volgens hem beter weer wat iemand kan dragen. “Vermogen is eigenlijk de ultieme manier om te weten hoe rijk iemand is.”

Meer geld voor de meeste huishoudens
In zijn model zouden de meeste mensen erop vooruitgaan. Hij schat dat ongeveer 90 procent van de bevolking meer geld overhoudt. Dat komt doordat belastingen op inkomen en consumptie verdwijnen.

Hij geeft een concreet voorbeeld. Een stel met een inkomen van 100.000 euro betaalt nu gemiddeld ongeveer 40.000 euro aan belastingen. In zijn systeem zou dat bij een vermogen van 200.000 euro neerkomen op 16.000 euro belasting.

Dat verschil ontstaat doordat belasting niet langer wordt geheven op wat iemand verdient of uitgeeft, maar op wat iemand bezit.

Kritiek en zorgen
Het voorstel roept ook vragen op. Een veelgehoorde zorg is dat vermogen naar het buitenland zal verdwijnen. Kooiman wijst dat argument van de hand. “Het maakt helemaal niets uit wat jij je vermogen naar Zwitserland of Luxemburg brengt. Je betaalt er nog net zoveel belasting over.”

Ook leeft de vraag of sparen wordt ontmoedigd. Volgens Kooiman is dat niet het geval. Mensen die sparen houden volgens hem uiteindelijk meer over dan mensen die dat niet doen.

Een andere zorg is de overgang naar zo’n nieuw systeem. Kooiman erkent dat een abrupte invoering problemen kan geven. Vooral voor mensen die al jarenlang belasting hebben betaald en vermogen hebben opgebouwd. Daarom pleit hij voor een geleidelijke invoering, met een laag starttarief dat langzaam oploopt.

Politieke haalbaarheid onzeker
Of het voorstel politiek kans maakt, is onduidelijk. Kooiman denkt dat invoering op Europees niveau meer kans van slagen heeft dan nationaal. Hij wijst erop dat grote belastingmaatregelen in de praktijk vaak sneller via de Europese Unie worden doorgevoerd.

De kern van zijn betoog blijft dat het debat over ongelijkheid volgens hem verkeerd wordt gevoerd. Niet de markt, maar de regels van de overheid bepalen volgens hem wie rijk wordt en wie niet. “We pakken het dus totaal verkeerd aan als het gaat om belastingen.”

Met zijn voorstel wil hij het systeem eenvoudiger maken en tegelijk de opbouw van vermogen voor een grotere groep mogelijk maken. Of dat in de praktijk haalbaar is, blijft onderwerp van discussie.