Commissievoorzitter Ursula von der Leyen kondigde het plan eerder dit jaar aan in het Europees Parlement. “We hebben meer capaciteit nodig om informatiemanipulatie en desinformatie te monitoren en op te sporen,” zei ze in september. “Daarom zullen we een nieuw Europees Centrum voor Democratische Veerkracht oprichten.”

Volgens de Commissie moet het centrum kennis bundelen van lidstaten en kandidaat-lidstaten om “buitenlandse inmenging” tegen te gaan. In de conceptversie van het voorstel wordt Rusland expliciet genoemd als de grootste bedreiging.

“Naast de brute agressieoorlog tegen Oekraïne escaleert Rusland ook zijn hybride aanvallen en voert het een invloedsoorlog tegen Europa,” staat in het ontwerpdocument. “Door misleidende verhalen te verspreiden, soms met manipulatie en verdraaiing van historische feiten, proberen ze het vertrouwen in democratische systemen te ondermijnen.”

Europese censuur?
Het centrum moet dienen als een informatieknooppunt waar EU-instellingen en lidstaten waarschuwingen kunnen delen over buitenlandse campagnes, zoals de zogenaamde Doppelganger-operatie, waarbij Russische netwerken nagemaakte websites van bekende media gebruikten om antiwesterse verhalen te verspreiden. Ook China wordt in het voorstel genoemd als bron van beïnvloeding via pr-bedrijven en online ‘influencers’.

Toch groeit de vrees dat de nieuwe instelling meer doet dan alleen buitenlandse propaganda bestrijden. Het centrum krijgt ook de taak om “het publiek bewust te maken van desinformatie” en “betrouwbare partners” te betrekken, waaronder factcheckers en online influencers.

Vergelijking met ‘Europese Stasi’
Vooral vanuit rechts komt kritiek. De Oostenrijkse Europarlementariër Roman Haider (FPÖ) noemt het plan “zorgwekkend totalitair”. “Goede God! Een Europees Centrum voor Democratische Veerkracht. Ik heb nog nooit een eufemistischer omschrijving gehoord voor een Europese Stasi,” zei hij eerder.

Hij waarschuwt bij The Guardian dat de EU met de beste bedoelingen de vrijheid van meningsuiting onder druk zet. “Democratie en vrijheid van meningsuiting gaan hand in hand. Wanneer autoriteiten en belangengroepen bepalen wat als ‘desinformatie’ wordt aangemerkt, bepalen ze in de praktijk wat burgers wel en niet mogen zeggen.” Volgens Haider dreigt Brussel “een Ministerie van Waarheid” te worden dat Europese censuur invoert “vermomd als bescherming van de democratie”.

Vrijwillige deelname, brede invloed
De Europese Commissie benadrukt dat deelname aan het centrum vrijwillig is. Lidstaten kunnen zelf beslissen of ze meedoen. Toch voorziet het plan in nauwe samenwerking met factcheckers, techbedrijven en zelfs sociale media-influencers om EU-communicatie te versterken.

Daarnaast zou Brussel een “onafhankelijk netwerk van factcheckers” willen opzetten om misinformatie tijdens verkiezingen en crises te bestrijden. De vraag blijft hoe onafhankelijk zulke netwerken zullen zijn als ze door de EU worden gefinancierd of gecoördineerd.

Het Centrum voor Democratische Veerkracht past in een bredere trend waarin de Europese Unie meer greep probeert te krijgen op informatie, technologie en publieke opinie. Eerder voerde de EU de Digital Services Act in, die meer grip wil krijgen op aangemerkte 'desinformatie' op platforms.