In de afgelopen jaren zijn er volgens berichten honderden, mogelijk duizenden zaken geweest waarin burgers werden vervolgd vanwege uitspraken op sociale media. Sommige van die zaken kregen ook internationale aandacht en leidden tot vragen over de staat van de vrijheid van meningsuiting in Duitsland.

De twee nieuwe uitspraken van het Constitutionele Hof in Karlsruhe kunnen volgens waarnemers daarom een belangrijk precedent vormen. Volgens Fatina Keilani, redacteur bij Welt op het gebied van vrijheid van meningsuiting, zijn de beslissingen echter opvallend weinig opgemerkt door het publiek.

Eerste zaak: kritiek op schooldirecteur
De eerste zaak ging over een gepensioneerde politieagent. Tijdens de coronapandemie zat zijn zoon op een middelbare school waar verplichte testregels golden. De vader was boos over deze maatregelen en stuurde e-mails naar de schooldirecteur.

In die berichten beschuldigde hij de directeur ervan een ‘fascistisch systeem en zijn handlangers’ te dienen en sprak hij over ‘fascistische kadergehoorzaamheid’. De rechtbank in Göppingen veroordeelde hem daarvoor tot een boete van zeventig dagtarieven van tachtig euro wegens belediging.

De man verloor alle eerdere beroepszaken en stapte uiteindelijk naar het Constitutionele Hof. Daar kreeg hij alsnog gelijk. Volgens de rechters hadden de lagere rechtbanken niet zorgvuldig gekeken naar de betekenis van zijn uitspraken en onvoldoende rekening gehouden met het recht op vrije meningsuiting.

Het hof stelde: ‘Een onderdeel van deze vrijheid is dat burgers ambtenaren die zij verantwoordelijk achten, op beschuldigende en persoonlijke wijze kunnen aanvallen vanwege hun manier van machtsuitoefening, zonder te hoeven vrezen dat de persoonlijke elementen van dergelijke uitspraken uit hun context worden gehaald en aanleiding geven tot drastische gerechtelijke sancties.'

Tweede zaak: kritiek op ziekenhuispersoneel
De tweede zaak ging over een man die meerdere keren in een psychiatrisch ziekenhuis was opgenomen en daar dwangmaatregelen had ondergaan. In een brief aan zijn advocaat in 2023 noemde hij het personeel een 'psychiatrische bende'.

Toen hij de brief officieel wilde laten bezorgen, weigerde een deurwaarder dat omdat de tekst volgens hem strafbaar was. Het hogere regionale gerechtshof in Stuttgart steunde deze weigering.

Het Constitutionele Hof was echter kritisch op die beslissing. Volgens de rechters bestond de argumentatie van het hof slechts uit twee zinnen en was er geen serieuze afweging gemaakt van het recht op vrije meningsuiting. Daarom moet de zaak opnieuw worden bekeken.

Breder debat over vrije meningsuiting
Volgens Keilani hebben de uitspraken betekenis die verder gaat dan de twee individuele zaken. Zij plaatst de beslissingen in een bredere discussie over vrijheid van meningsuiting in Duitsland. 'Talrijke beslissingen tegen de vrijheid van meningsuiting hebben recentelijk in Duitsland twijfels doen rijzen over de rechtsstaat en over de stabiliteit van de rechtbanken met betrekking tot dit cruciale grondrecht'.

De uitspraken betekenen volgens juristen niet dat beledigingen nu volledig vrij zijn. Beledigingen zonder context kunnen nog steeds strafbaar zijn volgens de Duitse wet.

Toch zien sommige waarnemers de uitspraken als een duidelijke boodschap van de hoogste rechter. Volgens Keilani heeft het Constitutionele Hof daarmee een duidelijke grens getrokken voor lagere rechtbanken bij het beoordelen van scherpe uitspraken over autoriteiten.