Dat klinkt technisch, maar politiek is het beladen. Sinds corona ligt juist die internationale gezondheidssturing onder een vergrootglas. QR-codes, toegangsbewijzen, reisregels, vaccinatiecampagnes en WHO-afspraken maakten voor veel Nederlanders duidelijk hoe snel volksgezondheid kan veranderen in crisisbestuur.

De timing helpt het RIVM niet. Het rapport verschijnt kort na de vrijgave van gevoelige RIVM-documenten over het coronatoegangsbewijs. Ook bracht VWS-minister Sophie Hermans vorige week nog een bezoek aan de WHO Hub for Pandemic and Epidemic Intelligence in Berlijn. Daar sprak zij over uitbraken als ebola en hantavirus, internationale samenwerking, data, innovatie en pandemische paraatheid.

Desinformatie als gezondheidsdreiging
In de RIVM-risicoscan staat des- en misinformatie opvallend hoog als een van de belangrijkste dreigingen voor de komende tien jaar. Ook lagere bereidheid om mee te doen aan vaccinatie- en screeningsprogramma’s wordt apart genoemd.

Daarmee wordt volksgezondheid breder dan ziekte, zorg en medicijnen. Ook informatie, gedrag en vertrouwen worden onderdeel van het gezondheidsbeleid. Wat burgers geloven, delen of wantrouwen, wordt zo een bestuurlijk probleem.

Dat is precies waar critici op aanslaan. Zij vrezen dat de overheid niet alleen gezondheidsrisico’s wil bestrijden, maar ook ongewenste meningen over gezondheid, vaccins en crisisbeleid.

EU en WHO opnieuw centraal
Het RIVM stelt dat Nederland gezondheidsdreigingen niet alleen nationaal kan aanpakken. Beleid moet volgens het rapport beter worden afgestemd op mondiaal, Europees, nationaal en regionaal niveau. De EU en de WHO krijgen daarbij opnieuw een sleutelrol.

Ook wordt gewezen op de afnemende slagkracht van internationale gezondheidsorganisaties. Volgens het RIVM is dat zelf een dreiging. De logica is helder: pandemieën, medicijntekorten en infectieziekten stoppen niet bij de grens. Maar de politieke vraag blijft: wie krijgt in een volgende crisis de knoppen in handen? De WHO? Brussel? Het kabinet? Of de Tweede Kamer?

Bezoek aan WHO-pandemiehub
Het bezoek van minister Hermans aan de WHO-pandemiehub in Berlijn past in die lijn. Volgens de WHO draait die hub om “publieke gezondheidsintelligentie”: het sneller verzamelen, koppelen en duiden van signalen over mogelijke uitbraken.

Daar komt bij dat volksgezondheid steeds vaker wordt gekoppeld aan andere domeinen. Het RIVM noemt Health in All Policies als kader. Gezondheid wordt dan een verbindend thema tussen onder meer milieu, economie, sociale zaken en defensie. Dat maakt het gezondheidsdossier breder, maar ook machtiger.

Digitale gezondheidsinfrastructuur
De zorgen worden versterkt door bredere ontwikkelingen bij de WHO. De organisatie werkt aan digitale gezondheidsstandaarden en internationale verificatiesystemen. Het Global Digital Health Certification Network bouwt voort op de infrastructuur van het Europese coronacertificaat.

De WHO benadrukt dat zij geen centrale database met medische gegevens beheert en lidstaten zelf zeggenschap houden. Toch is juist de technische basis gevoelig. Het coronacertificaat begon als hulpmiddel om reizen mogelijk te maken, maar werd in meerdere landen ook een toegangsbewijs voor het openbare leven.

Bronnen uit dezelfde bestuurlijke wereld
Ook de bronnenbasis van het rapport roept vragen op. Het RIVM leunt op literatuur en netwerken van onder meer de WHO, Europese instellingen, de WRR, de NCTV, het World Economic Forum en andere beleidsorganisaties. Dit betekent dat de risicoscan sterk komt uit dezelfde bestuurlijke wereld die tijdens corona al veel invloed had.

Het RIVM erkent bovendien dat expertinschattingen beperkingen hebben. Experts kijken vanuit hun eigen kennis, ervaring en achtergrond. De ranglijst van dreigingen is dus geen neutrale natuurwet, maar een beleidsmatige inschatting.

Juist daarom is het rapport politiek relevanter dan de titel doet vermoeden. Het gaat niet alleen over virussen of antibioticaresistentie. Het gaat ook over informatiecontrole, internationale sturing, digitale infrastructuur en vertrouwen in instituties.

De kernvraag is daarmee niet of Nederland voorbereid moet zijn op gezondheidscrises. Dat moet het zijn. De vraag is hoeveel macht daarvoor naar internationale netwerken verschuift, en wie straks bepaalt welke informatie betrouwbaar is wanneer de volgende crisis begint.