Akkerbouwer en landbouwbestuurder Johan Emmens uit Rolde ziet daarin een pijnlijke tegenstelling. Volgens hem hebben boeren jarenlang meegewerkt aan natuurontwikkeling, om vervolgens zelf door die nieuwe natuur te worden beperkt. “We hebben ons wel wat op de hals gehaald met z’n allen,” vertelt hij bij Dagblad van het Noorden.

Van landbouwgrond naar kwetsbare natuur
De Drentsche Aa geldt als een van de waardevolste natuurgebieden van Nederland. Toch zijn grote delen van het gebied pas deze eeuw ingrijpend veranderd.

Volgens Emmens kocht Staatsbosbeheer landbouwgrond op, werden sloten gedempt en steeg het waterpeil. Ook werd de voedselrijke bovenlaag afgegraven. Daardoor ontstonden nieuwe natuurtypen, zoals trilveen, die tot de meest stikstofgevoelige habitats van Nederland behoren. “Je kijkt nu dus naar tekentafelnatuur.”

Volgens Emmens zijn juist deze recent ingerichte gebieden de reden dat meerdere vakjes op de stikstofkaart rood kleuren.

Rekenmodel bepaalt het lot van boeren
Nederland berekent stikstofneerslag met AERIUS. Daarbij is het land opgedeeld in vakken van één hectare, de zogeheten hexagonen. Per vak wordt berekend hoeveel stikstof neerslaat en of de kritische grens wordt overschreden.

Dat systeem ligt al jaren onder vuur. De Commissie-Hordijk concludeerde in 2020 dat AERIUS voor vergunningverlening onvoldoende betrouwbaar is en een vorm van “schijnzekerheid” creëert. De onzekerheden zijn volgens de commissie te groot om op zo’n klein detailniveau besluiten over vergunningen te nemen.

Emmens ziet datzelfde probleem in de praktijk. “Als je hier staat en je weet niet beter, dan zou je denken dat het er al eeuwen zo ligt.” Volgens hem kunnen enkele rode hexagonen grote gevolgen hebben voor complete landbouwbedrijven.

Boeren werkten mee, boeren betalen de prijs
Emmens noemt het wrang dat juist boeren hebben bijgedragen aan de natuurontwikkeling die nu voor extra beperkingen zorgt. “Veel van die overbelaste stukken natuur hebben we zelf aangelegd. Vervolgens zetten ze Nederland op slot.”

Hij wijst erop dat slechts enkele deelgebieden in de Drentsche Aa volgens de modellen overbelast zijn, maar dat de gevolgen veel verder reiken. Vergunningen voor uitbreiding of verduurzaming komen daardoor onder druk te staan.

Volgens LTO Nederland is dat precies het probleem van het huidige stikstofbeleid. De landbouworganisatie pleit er al langer voor om de Kritische Depositiewaarde (KDW) uit de wet te halen en bedrijven te beoordelen op hun werkelijke uitstoot in plaats van op modelberekeningen. Volgens LTO zorgen de huidige regels er bovendien voor dat innovaties worden vertraagd, omdat vergunningen vastlopen.

Erfenis van het stikstofslot
De huidige stikstofcrisis ontstond na de uitspraak van de Raad van State in 2019, waarmee het Programma Aanpak Stikstof (PAS) werd vernietigd na een rechtszaak van Mobilisation for the Environment (MOB). Sindsdien moeten overheden voor vrijwel iedere vergunning aantonen dat beschermde natuur geen extra stikstofbelasting ondervindt. Daardoor zitten woningbouw, infrastructuur en uitbreidingen van bedrijven op veel plaatsen vast.

Ook de provincie Drenthe scherpt het beleid verder aan. Begin deze maand werd het Programma Toekomstgericht Landelijk Gebied vastgesteld. Voor de Drentsche Aa geldt een extra stikstofreductie van 15 procent. Voor de overige Natura 2000-gebieden in de provincie bedraagt die opgave 30 procent.

Niet alleen stikstof bepaalt de natuur
Volgens Emmens wordt in de discussie te veel naar stikstof gekeken en te weinig naar andere factoren die de natuur beïnvloeden. Door de vernatting verdwijnen volgens hem op sommige plekken juist bomen. “Probleem is: met de herinrichting van Ossenbroeken Made is het hier flink natter geworden. En als eiken ergens niet van houden, is het van natte voeten. Nu leggen de eerste eiken het loodje. Drie keer raden wie daar dan de schuld van krijgt.”

Volgens hem laat de Drentsche Aa zien hoe natuurbeleid en stikstofregels elkaar kunnen versterken. Grond die ooit landbouwgrond was, werd omgevormd tot zeer kwetsbare natuur. Vervolgens zorgen juist die nieuwe natuurdoelen ervoor dat boeren in de omgeving steeds minder ruimte overhouden.