Een vrouwelijke arts schreef mij een dag na Kerst: “Ik denk dat bij het grote publiek de idee leeft dat je van geslacht kan veranderen, met hormonen en operaties. Er is heel weinig bekend over de vele mislukkingen van geslachtsoperaties, de pijn en complicaties na dubbele borstamputaties, enz.; dat je levenslang patiënt bent/wordt, zodra je in transitie gaat, is ook zo’n onbekende. Met Kerst (tijdens het cadeautjes uitpakken met de familie) vertelde mijn dochter tussendoor dat ze gestart is met testosterontherapie… ik ben daar op dit moment compleet kapot van en kan even niet meer helder denken.” 

In augustus 2024 verscheen het boek De ontdekking van de geest. Een geschiedenis van de psychiatrie. Het werd geschreven door psychiater Griet De Cuypere (1949). Zij was verbonden aan het Centrum voor seksuologie en gender van het Universiteitsziekenhuis Gent. De laatste dertig jaar van haar carrière legde zij zich toe op de zorg voor mensen die worstelden met hun genderidentiteit. Toen zij in 2013 met pensioen ging, was de explosieve groei van het aantal meisjes dat in transitie wilde gaan net begonnen. 

Griet De Cuypere schreef in de inleiding van haar boek: “De geschiedenis heeft uitgewezen dat we het vaak, heel vaak, bij het verkeerde eind hadden, maar ik denk en hoop dat het streven in de meeste gevallen oprecht was. Dat neemt niet weg dat er zaken hebben plaatsgevonden die we enkel kunnen betreuren.” 

Een van die betreurenswaardige zaken was leukotomie, beter bekend als lobotomie, een chirurgische ingreep waarbij verbindingen in de hersenen werden kapotgemaakt om bepaalde psychische klachten te bestrijden. In 1949 ontving de Portugese neuroloog António Egas Moniz (1874-1955) de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor ‘zijn ontdekking van de therapeutische waarde van leukotomie bij bepaalde psychosen’. 

Griet De Cuypere schreef: “Het is haast ondenkbaar dat iemand voor zo’n brute ingreep zoveel lof kon oogsten. Wellicht had dat te maken met de publicaties die verschenen over de techniek. In die publicaties werden goede resultaten gerapporteerd, in de zin dat de voordien psychotische patiënten inderdaad zeer rustig werden. Al was het toen reeds duidelijk dat een aanzienlijk deel van de lobotomiepatiënten simpelweg veranderde in ‘zombies’.” 

Drie Franse neurochirurgen deden een kleine tien jaar geleden onderzoek naar lobotomieën die tussen 1935 en 1985 in België, Frankrijk en Zwitserland waren uitgevoerd. Van 1129 patiënten bleek het in 84% van de gevallen om vrouwen te gaan. 

Ook in de negentiende eeuw vonden er ingrepen plaats door goedbedoelende artsen waarvan vrouwen het slachtoffer werden. Op 17 augustus 1872 voerde de Amerikaanse arts Robert Battey (1828-1895) de eerste ’normal ovariotomy’ uit. Bij de dertigjarige Julia Omberg werden die dag beide eierstokken verwijderd. Zij had tal van lichamelijke klachten die verband hielden met haar maandstonden. In de decennia die volgden werd het een algemeen geaccepteerde ingreep bij de meest uiteenlopende niet-lichamelijke klachten, zoals hysterie en nymfomanie. In 1906 schatte de Amerikaanse arts Ely Van de Warker (1841-1910) dat 

150.000 vrouwen zo’n ingreep hadden ondergaan. Enkele jaren geleden onderzochten drie Japanse wetenschappers 36 ingrepen uit het eind van de negentiende eeuw die gedetailleerd waren beschreven. In slechts drie gevallen waren er afwijkingen aan de eierstokken geconstateerd.

In de week voor Kerst ontving ik een mail van een vrouw die zich bezorgd maakt over medische transitie als behandelmethode voor jongeren (met name meisjes) met depressie, trauma, autisme enz. die in medische transitie een oplossing voor hun problemen zien. Zij schreef: “Veel lof voor al het werk van ieder die zich inzet tegen wat (in mijn ogen) het grootste medische schandaal van de eeuw zal blijken te zijn, in feite ‘is’, maar niet iedereen ziet het.” 

Mijn nieuwjaarswens is dat er in 2025 vele ogen open zullen gaan.

Martin Harlaar (levenslang PSP-en GroenLinks-stemmer, bestuurslid van De Vrije Gedachte en samensteller van Het gender-experiment. Hoe maakbaar is onze identiteit als M/V/X?)