President Masoud Pezeshkian ondertekende vorige week de “Wet ter verzwaring van straffen voor spionage en samenwerking met het zionistische regime en vijandige landen”. Daarmee kreeg de wet onmiddellijke rechtskracht. De timing zorgt voor grote onrust, omdat Iran dit jaar al een recordaantal executies heeft uitgevoerd. 

Slechts zestien dagen vóór de ondertekening maakten VN-mensenrechtendeskundigen bekend dat Iran in de eerste negen maanden van 2025 meer dan duizend mensen heeft geëxecuteerd. Dat komt neer op gemiddeld meer dan negen executies per dag in recente weken.

De experts spraken van “een schokkende schaal” en stelden dat Iran “executies uitvoert op een industriële manier die elke aanvaarde mensenrechtennorm tart”. In plaats van gehoor te geven aan die kritiek, koos het Iraanse parlement voor verdere aanscherping van het strafrecht.

Reactie op veiligheidsfalen
Volgens juridische experts is de wet ontstaan na een ernstige inlichtingenblunder tijdens een recente twaalfdaagse oorlog. In plaats van verantwoordelijken binnen de veiligheidsdiensten ter verantwoording te roepen, richt de regering zich nu op burgers.

Hoogleraar mensenrechtenrecht Hossein Raisi van Carleton University zegt dat het parlement “een explosie aan strafbare feiten heeft gecreëerd, gekoppeld aan de doodstraf”. Volgens hem gaat het om misdrijven die “de samenleving niet kan dragen of rechtvaardigen”. Extra zorgwekkend vindt hij dat deze zaken worden behandeld door Revolutionaire Rechtbanken, die volgens critici geen eerlijke processen garanderen.

Wat staat voortaan op de doodstraf?
Artikel 3 van de wet somt een brede reeks misdrijven op waarvoor de doodstraf kan worden opgelegd. Het gaat niet alleen om klassieke spionage of wapenhandel. Ook het maken, bezitten, vervoeren of opslaan van bepaalde goederen kan voldoende zijn.

Daaronder vallen chemische, biologische en nucleaire wapens, maar ook kleine drones en quadcopters. Zelfs cyberactiviteiten kunnen fataal uitpakken. Cyberaanvallen, verstoring van communicatienetwerken en sabotage van infrastructuur vallen onder de zwaarste straf.

Opvallend is ook de focus op financiën. Wie geld, voertuigen, goud, valuta of cryptovaluta ontvangt van personen die worden gelinkt aan buitenlandse inlichtingendiensten, riskeert de doodstraf als dat leidt tot activiteiten die als vijandig worden gezien.

Satellietinternet en sociale media
De wet noemt expliciet satellietinternet, zoals Starlink. Het verspreiden van dergelijke apparatuur kan tot executie leiden als dit gebeurt “met de intentie om het systeem te ondermijnen”. Zelfs zonder die intentie is bezit strafbaar. Voor persoonlijk gebruik van niet-vergunde satellietinternetapparatuur dreigt zes maanden tot twee jaar cel.

Ook het delen van beelden en video’s is riskant geworden. Het versturen van foto’s of filmpjes naar buitenlandse media, sociale platforms of zogenoemde oppositienetwerken kan leiden tot twee tot vijf jaar gevangenisstraf en een levenslang verbod op werk bij de overheid.

Nog breder geformuleerd zijn bepalingen tegen “politieke, culturele, media- en propaganda-activiteiten” die angst zouden zaaien of de nationale veiligheid schaden. Daarop staat tien tot vijftien jaar cel.

Juristen luiden de noodklok
Zevenenvijftig Iraanse juristen hebben de wet veroordeeld. Zij stellen dat deze in strijd is met basisprincipes van het strafrecht, zoals proportionaliteit en rechtszekerheid. Raisi zegt dat gedrag dat eerder niet strafbaar was, nu alsnog wordt gecriminaliseerd.

Hij wijst ook op artikel 9 van de wet, dat terugwerkende kracht mogelijk maakt. Dat betekent dat mensen vervolgd kunnen worden voor handelingen uit het verleden. “Dit is een nieuw en gevaarlijk precedent,” aldus Raisi.

Revolutionaire Rechtbanken centraal
Alle zaken onder deze wet worden versneld behandeld door speciale afdelingen van de Revolutionaire Rechtbanken. Die staan al jaren onder kritiek vanwege het ontbreken van onafhankelijke rechters, beperkte toegang tot advocaten en minimale mogelijkheden tot hoger beroep.

Volgens Raisi ondermijnt dit het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat. Hij stelt dat de wet vooral politieke doelen dient. “De regering probeert haar eigen falen te maskeren door critici en sociale media-activisten tot spionnen te bestempelen.”

Internationale gevolgen
De wet bestempelt de Verenigde Staten en Israël expliciet als vijandige staten. Daarmee komt ook een oud vriendschapsverdrag tussen Iran en de VS uit 1955 onder druk te staan. Iran gebruikte dat verdrag nog succesvol in een zaak bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, dat in 2023 oordeelde dat de VS onrechtmatig Iraanse tegoeden hadden bevroren.

De nieuwe spionagewet botst volgens deskundigen rechtstreeks met het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, dat Iran heeft ondertekend. Dat verdrag beschermt het recht op leven, verbiedt wrede straffen en garandeert eerlijke processen.