De groep waar het om gaat, is klein maar complex. Het gaat om vreemdelingen met “complexe psychische problematiek die een ernstig veiligheidsrisico vormen voor zichzelf en/of hun omgeving”. Juist voor deze groep is goede zorg cruciaal, stelt de inspectie. Maar die zorg ontbreekt vaak. De reguliere ggz kan het niet aan. Er zijn te weinig gespecialiseerde plekken. En de samenwerking tussen instanties hapert.

Het gevolg is dat mensen tussen wal en schip vallen. In het ergste geval verdwijnen zij volledig uit beeld. De inspecties waarschuwen dat dit kan leiden tot gevaarlijke situaties. Die zorgen zijn niet theoretisch. Het onderzoek volgde op een dodelijk steekincident in een asielzoekerscentrum in Hardenberg. De dader was al bekend bij meerdere instanties.

Systeem vol gaten en losse eindjes
De kern van het probleem ligt in de manier waarop Nederland het systeem heeft ingericht. Asiel, zorg en justitie werken langs elkaar heen. Informatie wordt niet goed gedeeld. Regels sluiten niet op elkaar aan.

Zo hebben zorgverleners vaak geen toegang tot systemen waarin belangrijke informatie staat. Tegelijk mogen medische gegevens niet zomaar worden gedeeld. Daardoor gaan cruciale signalen verloren.

Ook is er geen duidelijke landelijke aanpak. Elke regio werkt anders. Dat leidt tot verschillen in behandeling en gemiste kansen om risico’s op tijd te signaleren. De inspecties zijn helder: “De huidige beleidskaders bieden onvoldoende handelingsperspectief.” Met andere woorden: professionals weten vaak simpelweg niet wat ze moeten doen.

Asielstatus blokkeert zorg
Een extra complicatie is de verblijfsstatus. Die bepaalt welke zorg iemand krijgt. Asielzoekers en statushouders hebben recht op zorg. Maar mensen die Nederland moeten verlaten, krijgen alleen “medisch-noodzakelijke en niet-uitstelbare zorg”. Dat maakt behandeling moeilijk. Zeker als iemand niet terug kan naar het land van herkomst. Dan blijft iemand hier, zonder duidelijk perspectief en met beperkte zorg.

Ook rechters zitten vast. Zij zijn terughoudend met zware maatregelen zoals tbs, omdat resocialisatie vaak niet mogelijk is zonder verblijfsrecht. Daardoor ontstaat een gat tussen zorg en veiligheid.

Noodopvang verergert problemen
De situatie wordt nog nijpender door de opvang zelf. Twee derde van de asielopvang bestaat inmiddels uit noodlocaties. Die zijn vaak druk, onrustig en tijdelijk. Precies het tegenovergestelde van wat mensen met psychische problemen nodig hebben. Volgens de inspecties zorgen deze omstandigheden voor “overprikkeling en een gebrek aan privacy”.

Regelmatige verhuizingen maken het nog erger. Dat leidt tot instabiliteit en verslechtering van het ziektebeeld. De opvang is bovendien niet ingericht op zware zorg. De begeleidingsvraag van deze groep gaat verder dan wat het COA aankan. Dat zorgt voor extra druk op personeel en medebewoners.

Te weinig plekken, te weinig kennis
Er zijn nauwelijks geschikte behandelplekken. Eén van de weinige gespecialiseerde instellingen is Veldzicht. Maar juist daar verdwijnen plekken. Het kabinet wil deze capaciteit afbouwen en verplaatsen naar de reguliere ggz. Die is daar nog niet klaar voor.

Volgens de inspecties ontbreekt het daar aan kennis van deze specifieke doelgroep. Ook is er geen structurele financiering. Dat maakt de situatie urgent. Zonder alternatieven ontstaat een nieuw probleem: mensen die niet behandeld worden, maar wel risico vormen.

Het rapport legt een fundamenteel probleem bloot. Nederland haalt mensen binnen via het asielsysteem, maar heeft geen sluitende aanpak voor wie zwaar zorg nodig heeft en tegelijk een veiligheidsrisico vormt. De inspecties roepen het kabinet daarom op om in te grijpen. Er moet één duidelijke aanpak komen: meer behandelplekken, betere samenwerking en heldere regels. Ook moet deze groep expliciet worden meegenomen in beleid rond verward gedrag.