Het onderzoek is uitgevoerd door Bureau Beke in opdracht van het WODC. De onderzoekers keken naar de oorzaken achter overlastgevend en crimineel gedrag van COA-bewoners. Het gaat daarbij niet alleen om asielzoekers, maar ook om statushouders en afgewezen asielzoekers die nog in de opvang verblijven.

Verschuiving in doelgroep
In het publieke debat gaat het vaak over zogenoemde veiligelanders. Daarbij worden vooral Noord-Afrikaanse jongeren genoemd. Volgens het rapport is dat beeld te beperkt geworden.

Medewerkers van Nidos, de jeugdbescherming voor vluchtelingen, en andere professionals zien een nieuwe groep in beeld komen. Zij spreken over een verschuiving ‘van overlastgevende Noord-Afrikaanse jongeren naar recentelijk gearriveerde Syrische jongeren’. Deze jongeren zouden vaker zorgen voor incidenten binnen de opvang.

Volgens het rapport hebben deze jongeren vaak te maken met problematisch middelengebruik. Ook hebben zij in landen aan de rand van Europa geleerd om op straat te overleven. Dat maakt hun gedrag volgens professionals lastiger te begeleiden.

Straatleven en weinig perspectief
Veel van deze Syrische jongeren groeiden niet direct in Nederland op, maar verbleven eerder in Turkije of andere buurlanden van Syrië. Daar leefden zij volgens professionals vaak onder moeilijke omstandigheden. Onderwijs en vaste begeleiding ontbraken geregeld.

De onderzoekers noemen meerdere factoren die kunnen bijdragen aan overlast. Het gaat om verveling, lange asielprocedures, psychische problemen, verslaving en stress. Ook het ontbreken van familie of andere rolmodellen speelt mee.

Een Nidos-medewerker benadrukt hoe belangrijk familie kan zijn. ‘Een strenge oom kan wonderen doen. Het gaat dan niet alleen om controle, maar ook om aanhaken bij mensen die de weg al kennen, de eerste generatie die hier al langer naartoe is gevlucht. Het kan dan helpend en steunend zijn om jongeren daar te plaatsen waar familie woont.’

Aanpak moet gerichter
Het rapport benadrukt dat overlast en criminaliteit verschillende oorzaken hebben. Bij sommige COA-bewoners gaat het om berekend strafbaar gedrag. Zij plegen bijvoorbeeld diefstal, inbraak of drugshandel. Bij anderen spelen verslaving, trauma’s, psychische klachten, frustratie of uitzichtloosheid een grotere rol.

Volgens de onderzoekers moet de aanpak daarom scherper worden gericht op het daadwerkelijke gedrag. Niet het label veiligelander of kansarme asielzoeker moet centraal staan, maar wat iemand doet. Dat betekent ook dat ernstig overlastgevend en crimineel gedrag duidelijke gevolgen moet hebben.

Nieuw team tegen overlastgevers
Asielminister Bart van den Brink laat in reactie op het rapport weten dat het Rijk signalen krijgt van meerdere steden. Die steden zien volgens hem een toename van rondtrekkende overlastgevers. ‘Daarbij zien we dat een groep van met name jonge asielzoekers strafbare feiten pleegt in andere gemeenten dan waar die asielzoekers feitelijk verblijven’, schrijft de minister.

Van den Brink kondigt daarom een landelijk team aan. Dat team moet de mobiele groep overlastgevende asielzoekers gerichter aanpakken. De minister wijst daarbij ook op jonge Syrische asielzoekers die betrokken zijn bij overlast en criminaliteit.

Volgens Van den Brink gaat het om een ‘persoonsgerichte aanpak’. Daarbij moeten organisaties beter samenwerken. Overlastgevende asielzoekers moeten ‘uit de lokale situatie’ worden gehaald. Dat kan volgens de minister bijvoorbeeld via overplaatsing naar speciale opvangplekken voor overlastgevers, vreemdelingendetentie of passende zorg. Die speciale opvangplekken worden uitgebreid, vooral voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen.