In de beginjaren van de industriële revolutie, toen het monotone ritme van de landbouw plaatsmaakte voor het mechanische gezoem van de fabrieken, veranderde de mensheid haar koers. Boeren, eens verbonden met het land, werden arbeiders in een snel draaiend rad van productie. Waarom? Omdat machines efficiënter waren dan de menselijke hand. De mechanisatie trok de gordijnen open naar een tijdperk van vooruitgang, maar het bracht ook uitdagingen met zich mee die tot op de dag van vandaag voortduren.

In de fabrieken werd de menselijke arbeid verdrongen door machines, maar al snel volgde de volgende transformatie. Fabrieken, die eerst afhankelijk waren van menselijke arbeid, werden zelf preciezer. Robots, geprogrammeerd voor nauwkeurige taken, namen het stokje over. En zo verplaatsten we ons van het platteland naar de fabriek en van de fabriek naar het kantoor. Een continue dans tussen mens en machine, waarbij de machine altijd de belofte van precisie en efficiëntie met zich meebracht.

De opkomst van AI
Nu staan we aan de vooravond van een nieuwe fase: de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) en geavanceerde robotica. Machines die niet alleen preciezer zijn dan mensen, maar ook slimmer. Het is een evolutionaire stap waarbij AI-gedreven robots op het punt staan bijna alles beter te doen dan mensen. Een realiteit die niet enkel economische verschuivingen met zich meebrengt, maar die de fundamenten van onze samenleving bedreigt.

De reactieve politiek van vandaag, gefocust op economie en fysiek welzijn, schiet tekort in het licht van deze dreiging. Waar de geschiedenis ons leert dat technologische vooruitgang zowel voor- als nadelen met zich meebrengt, lijkt het huidige politieke discours vooral gericht op het tastbare. De geestelijke dimensie wordt vergeten, terwijl de opkomst van AI de essentie van ons mens-zijn bedreigt.

Een recente brief van ministers Alexandra van Huffelen, Micky Adriaansens, en Robbert Dijkgraaf schetst een visie op generatieve AI namens Nederland. Een visie die voornamelijk de kansen benadrukt, zonder voldoende aandacht te schenken aan de schaduwzijden. Het lijkt een echo van een tijd waarin fabrieken als de ultieme vooruitgang werden gezien, zonder de gevolgen voor de arbeiders volledig te begrijpen. Alleen ditmaal met maatschappij ontwrichtend en wellicht onomkeerbaar gevolg.

De impact van AI is nu al voelbaar in sectoren zoals de creatieve industrie. Naar schatting zijn er ruim 81.000 bedrijven in de creatieve sector die geraakt zullen worden door specifiek generatieve AI. Stemacteurs zien hun opdrachten teruglopen, opdrachten voor logo-ontwerp nemen terug en banen in de muziekproductie worden geautomatiseerd. Hollywood was recentelijk getuige van stakingen, waarmee schrijvers eisten dat hun unieke creativiteit niet zou worden vervangen door kille algoritmes. Het is een voorbode van de strijd die ons te wachten staat, niet alleen op economisch gebied, maar ook op het gebied van menselijke creativiteit en zingeving.

De zingevingscrisis
De discussie over AI is geen simpele keuze tussen vooruitgang en stagnatie. Het is een keuze tussen het behouden van onze menselijkheid of het verliezen ervan aan de machine. We dreigen toeschouwers te worden in ons eigen systeem, passieve getuigen van de opmars van technologie, in plaats van actieve deelnemers die de koers bepalen. In deze tijd verdwijnen traditionele bronnen van zingeving, zoals religie, al steeds meer naar de achtergrond. We moeten oppassen dat onze banen, ondernemingen en passies - onze laatste vorm van zingeving - niet ook verdwijnen. Want wat blijft er dan nog over?

De zingevingscrisis is niet slechts een abstract concept, maar een reële uitdaging voor mijn generatie en de generaties na mij. We worden geconfronteerd met serieuze keuzes: gaan we deze technologische ontwikkeling omarmen zonder breder filosofisch perspectief op wat wij als mensheid willen worden of nemen we de tijd om de impact van AI op onze samenleving volledig te begrijpen en te sturen. Kan dat eigenlijk wel? Of zullen we zelfs moeten besluiten de technologie maar heel beperkt in te zetten? 

Techmiljardair Elon Musk is er al over uit, de oplossing is om onszelf te verbinden aan dezelfde technologie die ons anders zou vervangen. Hij heeft vorige maand het eerste persoon op aarde een hersenimplantaat toegediend met zijn bedrijf Neuralink. Veel mensen denken dat de mensheid zal eindigen met een ramp, klimaatverandering, een pandemie of een nucleaire oorlog, maar het eindigen van de mensheid is niet slechts een kwestie van overleven, maar ook van behouden wie we zijn. 

Mirko Gerrits is fractievoorzitter van ZEE in Zandvoort, ondernemer en opiniemaker. Hij schrijft op persoonlijke titel.