Nederlandse boeren mochten lange tijd meer mest uitrijden dan veel collega’s in andere EU-lidstaten. Ze hadden een uitzondering op Europese regelgeving – derogatie wordt dat genoemd. Nederlandse landbouwgrond is namelijk zeer vruchtbaar en kan daarom meer mest opnemen dan gemiddeld; bovendien is de agrarische sector een relatief belangrijke factor voor de Nederlandse economie. Strenge regels waren in ons land dus niet nodig en niet wenselijk, zo was de gedachte. Maar in 2022 besloot de Europese Commissie dat dat anders moest. Brussel nam een achteruitgang waar van de waterkwaliteit in ons land – en was daarover niet tevreden. Een conclusie die gebaseerd blijkt op verkeerde cijfers: de schijnbare achteruitgang wordt veroorzaakt door een wijziging van het meetnet, maar is in werkelijkheid niet aan de orde. Toch besloot de EU de derogatie voor Nederlandse boeren vanaf 2023 geleidelijk af te schaffen. Onze agrariërs mogen nu dus minder mest uitrijden en kampen daardoor met een overschot.

Papieren crisis
De mestcrisis is dus in feite een papieren crisis, veroorzaakt door afschaffing van de derogatie. En op te lossen door die afschaffing weer terug te draaien. Tijdens de vorige kabinetsperiode vond BBB dat ook: toenmalig landbouwminister Adema moest “lef” tonen en zijn poot stijf houden in Brussel. In het hoofdlijnenakkoord van de huidige regeringspartijen – waaronder dus BBB – lezen we nog dat ‘alles op alles’ wordt gezet “om de afbouw van de huidige derogatie terug te draaien”.

De draai van BBB
Vandaag gebeurde er dan ook iets hoogst opmerkelijks. Als Femke Wiersma de daad bij het woord had gevoegd en het “lef” had getoond dat Adema volgens haar partij zo jammerlijk ontbeerde, was ze al op de eerste dag van haar ministerschap naar Brussel gegaan om de afschaffing van de derogatie terug te laten draaien. En als de Commissie dat had geweigerd, dan was ze niet langer de braafste van de klas geweest, maar had ze die beslissing juridisch aangevochten: ze had de EU met een boete laten komen, was vervolgens in hoger beroep gegaan en had zo jaren tijd gerekt. Ondertussen was ze gaan lobbyen bij haar ambtgenoten in andere lidstaten om steun te vergaren voor haar strijd tegen de Brusselse bureaucratie.

Maar in plaats daarvan gooide ze vanochtend de handdoek in de ring. Ze accepteert de afschaffing van de derogatie als een voldongen feit en pleit daarom voor een nieuwe opkoopregeling en een verdere krimp van de veestapel – om maar netjes aan de Europese mestregels te kunnen voldoen. Het is hetzelfde beleid dat haar voorganger in gang zette en waarvan haar partij destijds zo gruwde. Twee maanden nadat BBB-minister Femke Wiersma op het bordes stond, heeft ze haar partijstandpunt laten varen, het hoofdlijnenakkoord in de prullenmand gegooid en bovenal haar achterban in de steek gelaten.

Niemand in de cockpit
De draai legt een pijnlijk gebrek aan bagage, overzicht en leiderschap bij de nieuwe BBB-minister bloot. Ze komt als nieuweling terecht op een ministerie en heeft zich waarschijnlijk niet eerder echt verdiept in de politieke geschiedenis en argumentatie die ten grondslag ligt aan het mestbeleid – niet eerder het hele verhaal tot in de kern doorgrond. Laat staan een gedegen en goed beargumenteerd plan uitgewerkt om daar haar eigen beleid tegenover te stellen. De eindeloze stroom vergaderingen en afspraken neemt al haar tijd in beslag en dus ontbreekt de rust en ruimte om die stap alsnog te zetten. Ondertussen dendert het ruim drieduizend koppen tellende ambtenarenapparaat – de mammoettanker die ze moet besturen – door op de ingeslagen weg.

Zo wordt onvermijdelijk het beleid van Wiersma’s voorganger voortgezet. Het is precies het proces dat Thierry Baudet en ik beschrijven in ons boek Niemand in de Cockpit – een stikstof case study. Een proces dat niet alleen het stikstofbeleid, maar ook het klimaat-, immigratie- en EU-beleid – ja, misschien wel alle beleidsterreinen van ons land – tot een veelkoppig monster heeft doen uitgroeien.

Ook op het ministerie van Landbouw is de cockpit klaarblijkelijk leeg.

Lidewij de Vos is biochemicus en werkt als beleidsmedewerker voor de Tweede Kamerfractie van Forum voor Democratie.