Komt er een verbod op Extinction Rebellion? Nieuwe wet maakt het mogelijk
De Eerste Kamer stemt volgende week over het wetsvoorstel ‘Bestuurlijk verbod ondermijnende organisaties’. Deze wet geeft de minister van Justitie en Veiligheid de bevoegdheid om zonder tussenkomst van een rechter organisaties te verbieden die een ‘cultuur van wetteloosheid’ in stand houden. Hoewel de wet oorspronkelijk bedoeld was om motorclubs zoals de Hells Angels makkelijker aan te pakken, vrezen critici dat ze ook ingezet kan worden tegen actiegroepen zoals Extinction Rebellion (XR) en Greenpeace.
Als de wet wordt aangenomen, kan een minister zonder tussenkomst van een rechter besluiten dat een organisatie ‘ondermijnend’ is. Dit betekent dat het verbod direct ingaat en overtreding strafbaar is. Volgens de initiatiefnemers, die het voorstel in 2018 indienden, is de huidige juridische procedure te traag. Hierdoor zouden organisaties die de rechtsstaat bedreigen te lang kunnen doorgaan met hun activiteiten.
In de wet is een brede definitie opgenomen van ‘ondermijning’: het creëren of in stand houden van een cultuur van wetteloosheid, waardoor de veiligheid van burgers en het openbaar gezag in gevaar komt. Dit ruime criterium baart juristen en mensenrechtenorganisaties zorgen.
Kritiek van juristen en mensenrechtenexperts
Meerdere juristen en advocaten waarschuwen dat de wet kan leiden tot machtsmisbruik en politieke willekeur. De Raad van State adviseerde negatief over het wetsvoorstel, maar dat weerhield de indieners er niet van om door te zetten.
Volgens advocaat Sidney Smeets tast de wet de rechtsstaat aan. “Organisaties verbieden is iets wat nu alleen de rechter kan. Als we een minister die bevoegdheid geven, voegen we een politieke component toe. Dat opent de deur naar misbruik,” vertelt hij in gesprek met de Kanttekening.
Journalist Chris Aalberts deelt deze zorgen. Hij wijst erop dat de wet door een rechtse minister gebruikt kan worden om actiegroepen zoals XR en Greenpeace te verbieden, maar dat een linkse minister net zo goed organisaties als Farmers Defence Force en Christenen voor Israël kan aanpakken. “De rechtsstaat gaat uit van een gelijk speelveld. Maar dat verdwijnt als een minister denkt: ‘Ik ga deze organisatie verbieden, want dat komt mij wel goed uit’,” meldt de Kanttekening.
Wat betekent dit voor Extinction Rebellion?
Extinction Rebellion staat bekend om haar radicale klimaatacties. Door wegen te blokkeren en overheidsgebouwen te bezetten, wil de beweging aandacht vragen voor klimaatverandering. Hoewel de protesten vreedzaam zijn, leiden ze regelmatig tot arrestaties en verkeershinder. De vraag is of een toekomstige minister XR als ‘ondermijnend’ zou kunnen bestempelen.
Advocaat Willem Jebbink waarschuwt dat dit mogelijk is. “Een minister met kwaad in de zin kan Greenpeace of Extinction Rebellion verbieden. Natuurlijk zullen deze organisaties meteen naar de rechter stappen. Maar er zit geen enkele garantie in de tekst van de wet dat zo’n verbod daadwerkelijk wordt teruggedraaid,” stelt hij tegenover de Kanttekening.
Volgens Jebbink is er ook een mensenrechtenaspect. “Artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) garandeert de vrijheid van meningsuiting en vereniging. Als de wet onvoldoende duidelijke criteria bevat, kan een verbod in strijd zijn met het EVRM. Maar uiteindelijk hangt het af van hoe een rechter dit interpreteert.”
Op 11 februari beslist de Eerste Kamer over het wetsvoorstel. Als de wet wordt aangenomen, kan een minister in de toekomst mogelijk met één pennenstreek een organisatie als Extinction Rebellion verbieden. Of dat ook daadwerkelijk gebeurt, zal afhangen van politieke keuzes.
