Het project loopt onder de vlag van WhIsE – een afkorting die staat voor 'White Islam in Europe'. De Universiteit van Amsterdam coördineert het onderzoek, dat in september 2025 wordt afgerond. Het geld komt uit het prestigieuze Marie Skłodowska-Curie-programma voor wetenschappelijke excellentie. Het project is al vijf jaar geleden goedgekeurd door de Europese Commissie en ging in september 2021 van start.

Volgens de officiële projectomschrijving onderzoekt WhIsE hoe islamitische ideeën in Europa gebruikt worden als tegenwicht voor het dominante liberale denken. De focus ligt op conversie tot de islam onder autochtone Europeanen, en op de rol die deze bekeerlingen spelen in de kritiek op economische en culturele liberalisering. Daarmee positioneert het project islam niet alleen als religie, maar ook als ideologisch alternatief voor het westerse denken.

De Murabitun-beweging als voorbeeld
Centrale inspiratiebron voor WhIsE is de Murabitun-beweging, een internationaal netwerk van islamitische bekeerlingen dat sinds de jaren zestig actief is in Europa, de VS, Mexico en Zuid-Afrika. Deze groep mengt traditionele islamitische leerstellingen met felle kritiek op het kapitalisme en het modernisme, vaak in uitgesproken conservatieve bewoordingen.

Het project legt een uitgebreide database aan met publicaties van de beweging. Die omvat honderden boeken, artikelen, video’s en pamfletten. De inhoud daarvan werd onder meer geanalyseerd aan de George Washington University in Washington D.C., waar ook besloten bijeenkomsten met beleidsmakers plaatsvonden.

Een ander doel is het herschrijven van de Europese intellectuele geschiedenis door een dekoloniaal perspectief. Daarbij wordt gekeken naar hoe bekeerlingen de islam inzetten om kritiek te leveren op het westerse liberalisme.

Politieke ambities en publieke campagnes
De maatschappelijke component van het project is aanzienlijk. Naast academische publicaties zijn er beleidsadviezen opgesteld, media-optredens verzorgd, workshops gegeven en publieke lezingen georganiseerd. Volgens het eindverslag moet WhIsE beleidsmakers, journalisten en burgers helpen begrijpen “hoe verschillende groepen liberale democratieën bekritiseren, vanuit verschillende ideologische posities”.

Het project heeft vier beleidsdocumenten geproduceerd met aanbevelingen voor Europese en Amerikaanse besluitvormers. Eén daarvan werd gepresenteerd op een besloten bijeenkomst in Washington D.C.

Opvallend: het project spreekt van ‘inclusie via illiberale denkers’ en waarschuwt dat sommige ideeën van deze bewegingen inclusiviteit juist kunnen belemmeren. Tegelijkertijd beklemtoont het team dat gedeelde zorgen – over ongelijkheid, klimaatverandering en sociale onrust – niet exclusief links zijn.

Van marginale groep tot politieke speler
Bij aanvang van het project in 2022 werden bekeerlingen tot de islam nog gezien als een marginale groep in het publieke debat. Maar volgens de onderzoekers is daar sinds 2024 verandering in gekomen. Populistische en radicaal-rechtse partijen zouden tijdens verkiezingscampagnes gericht contact hebben gezocht met religieuze en etnische minderheden, waaronder bekeerlingen.

De onderzoekers zien hierin een trend van transnationale ideologische convergentie: groepen die ogenschijnlijk niets met elkaar gemeen hebben, blijken een gezamenlijke vijand te hebben in het liberalisme. Die ontwikkeling maakt WhIsE volgens hen uiterst actueel.

Het project loopt nog tot september 2025. Tegen die tijd zal blijken welke concrete aanbevelingen er op Europees niveau uit voortkomen – en of dit type ideologisch geladen onderzoek structureel meer ruimte krijgt binnen de EU-financiering. Eén ding staat al vast: met de islam als kritiek op Europa is een nieuwe fase aangebroken in het debat over identiteit, religie en politiek in de EU.