Nederland koos voor een middenweg met lockdowns, avondklokken en later een flinke vaccinatiedruk. Australië ging all-in met een Zero-Covidbeleid: strenge grenssluitingen, quarantainehotels en verplichte mondkapjes. Bulgarije daarentegen had een vaccinatiegraad van amper 20 procent en beperkte maatregelen.

Toch komt juist dat laatste land verrassend goed uit de vergelijking. Want waar Nederland en Australië ook in latere jaren oversterfte blijven zien, heeft Bulgarije inmiddels structureel minder doden dan normaal. Dat blijkt uit een uitgebreide analyse van sterftecijfers, uitgevoerd door data-analisten Herman Steigstra en Anton Theunissen.

Nederland: gestaag stijgende sterfte
Nederland begon 2020 met een typische epidemiegolf. De oversterfte liep op tot 65 per 100.000 inwoners. In de jaren daarna bleef de sterfte grillig maar aanhoudend hoog: elk jaar steeg het cijfer met zo’n 50 tot 75 per 100.000.

Opvallend was het jaar 2021: het eerste vaccinatiejaar. In plaats van daling, steeg de oversterfte naar 75 per 100.000. In totaal kwam Nederland in vier jaar uit op 251 per 100.000. Vaccinatie lijkt daarin geen duidelijk positief effect te hebben gehad.

Australië: van nul naar hoog in korte tijd
Australië kreeg aanvankelijk lof. In 2020 was er amper corona. “Zero-Covid” leek te werken: nauwelijks doden, zelfs enige ondersterfte. Maar vanaf maart 2021, nog vóór het versoepelen van de maatregelen, begon de oversterfte te stijgen. Dat liep op tot meer dan 130 per 100.000 in 2022 – bijna het dubbele van Nederland dat jaar. Veel sterfte bleef officieel “onverklaard”.

In 2023 lag de sterfte weer rond het Nederlandse niveau. Alles bij elkaar kwam Australië uit op 239 per 100.000. Streng beleid of niet, het verschil met Nederland is te verwaarlozen.

Bulgarije: keiharde klap, dan herstel
Bulgarije werd in 2021 keihard getroffen. De gezondheidszorg is daar zwak, en vaccinatiebereidheid laag. De oversterfte explodeerde dat jaar naar 330 per 100.000.

Maar daarna gebeurde iets opvallends. Vanaf voorjaar 2022 dook het sterftecijfer naar beneden. En in 2023 was Bulgarije zelfs het enige Europese land met ondersterfte: 50 minder doden per 100.000 dan verwacht.

Over vier jaar gerekend komt Bulgarije uit op 515 per 100.000 – het dubbele van Nederland en Australië. Maar dat hoge cijfer concentreert zich in 2021. Daarna stabiliseert het, en is het nu zelfs beter dan waar dan ook.

Wat zeggen de cijfers?
Uit de grafieken van Our World in Data, geanalyseerd door Steigstra en Theunissen, blijkt: Nederland en Australië blijven steken op vergelijkbare oversterftecijfers. Bulgarije lijkt het dieptepunt al achter zich te hebben gelaten.

Strenge maatregelen, zoals in Australië, leken tijdelijk effect te hebben, maar hielden de oversterfte niet tegen. In beide landen bleef sterfte aanhouden, ook zonder duidelijke verklaring.

Vaccinatie was in Nederland en Australië breed ingezet. Maar de sterftecijfers laten geen daling zien na invoering. In Bulgarije, waar vaccinatie nauwelijks van de grond kwam, zien we nu juist herstel.

“En de winnaar is…”
Het lijkt onverwacht, maar Bulgarije komt verrassend goed uit deze vergelijking. Ja, het land betaalde in 2021 een hoge prijs. Maar daarna daalde de sterfte snel en structureel. Inmiddels ligt het sterftecijfer zelfs onder normaal niveau.

Een opvallend patroon. Want, zoals Steigstra en Theunissen schrijven: “Sterfte aan corona gaat vrijwel altijd gepaard met onderliggend lijden, terwijl de onverklaarde oversterfte ook de gezonden treft.”

Een bittere les uit vijf jaar coronaperiode: wie het strengst was of het meeste prikte, komt niet automatisch als winnaar uit de bus. Misschien juist integendeel.