Landen in Oost-Europa en de Westelijke Balkan wachten al jaren op EU-lidmaatschap. Met de nieuwe voorstellen zouden zij eerder kunnen toetreden, maar met beperkte invloed op bepaalde besluiten. De Europese Commissie overweegt om volledige stemrechten pas toe te kennen nadat de EU haar interne werkwijze heeft hervormd.

Lidmaatschap in stappen
Het idee achter de plannen is dat een grotere EU moeilijker te besturen wordt door verdeelde politieke belangen en verder af staan van steeds meer burgers door de schaalvergroting.

In de nieuwe opzet zouden nieuwe lidstaten aanvankelijk geen vetorecht krijgen op gevoelige dossiers, zoals sancties. Daarmee wil Brussel voorkomen dat besluitvorming verder vastloopt. Bij eerdere uitbreidingen, zoals die van Kroatië in 2013, kregen nieuwe leden direct alle rechten.

Onder kandidaat-landen wordt verschillend gereageerd. De Albanese premier Edi Rama noemt het plan een ‘goed idee’. Hij zei tegen Politico dat Albanië zelfs bereid is tijdelijk geen eigen EU-commissaris te hebben. Volgens hem wil zijn land de grote EU-landen niet dwarszitten. ‘Uiteindelijk zijn zij de volwassenen in de familie die de belangrijke beslissingen nemen,’ zei Rama. Hij voegde toe dat het voor kleinere landen ook voordelen heeft als grote landen ‘het verknallen’, omdat nieuwe leden daar dan niet verantwoordelijk voor zijn.

Ook vanuit Georgië klinkt steun. Oud-president Salome Zoerabisjvili zei dat haar land vooral onderdeel wil zijn van de EU-gemeenschap. ‘Als klein land is het heel duidelijk dat ons belang is om deel uit te maken van een gemeenschap, van een familie,’ zei zij. Volgens haar is het logisch dat oprichtende landen meer invloed hebben. ‘Ik denk dat het heel logisch is als je een organisatie wilt die efficiënt besluiten kan nemen.’

Kritiek en terughoudendheid
Niet alle kandidaat-landen staan te juichen. Moldavië wil eerst inzicht in de plannen. Een hoge functionaris zei: ‘Volwaardig lidmaatschap, met gelijke rechten en volledige deelname aan de besluitvorming, moet het duidelijke en uiteindelijke doel blijven.’

Oekraïne wijst het idee voorlopig af. President Volodymyr Zelenskyy zei in november: ‘Als we het hebben over EU-lidmaatschap, dan moet dat volledig zijn.’ Ook Montenegro ziet geen reden om de voorwaarden aan te passen. President Jakov Milatović wees erop dat de EU eerder al 28 lidstaten telde. Volgens hem moet de vraag of hervormingen nodig zijn door de EU zelf worden beantwoord.

Het plan voor toetreding met beperkte stemrechten werd vorig jaar geopperd om de uitbreiding weer op gang te brengen. EU-uitbreidingscommissaris Marta Kos zei dat concrete voorstellen ‘in februari of maart’ worden gepresenteerd. Zij waarschuwde ook voor druk van buitenaf. ‘We hebben externe destructieve krachten die ons willen laten falen.’

De voorstellen moeten nog juridisch worden getoetst en besproken door EU-leiders. Volgens Kos gaat het niet alleen om techniek. ‘Onderhandelingen zijn het technische deel; we moeten ook het politieke deel meenemen, en dat zijn de lidstaten.’