In een uitgebreid artikel stelt Driekus Vierkant dat natuurbeleid in Nederland wordt bepaald door een kleine kring van overheden, provincies, uitvoeringsorganisaties en natuurclubs. Die partijen bepalen volgens hem niet alleen de koers, maar ontvangen vaak ook het geld. Dat leidt volgens hem tot een scheef systeem. “Wie betaalt, bepaalt. Bij het Natuur Netwerk Nederland is die regel losgelaten”, schrijft hij.

De kritiek raakt aan een groter debat over natuur, stikstof, woningbouw en landbouw. Want natuurbeleid is allang geen zaak meer van alleen bos, heide en vogels. Het werkt door in bouwvergunningen, boerenbedrijven, bedrijventerreinen, tuinen, grondprijzen en de waarde van woningen.

Een netwerk met grote gevolgen
Het Natuurnetwerk Nederland, vaak afgekort als NNN, is bedoeld om natuurgebieden met elkaar te verbinden. Oude natuurgebieden worden uitgebreid. Nieuwe natuur wordt aangelegd. Dieren en planten moeten zo meer ruimte krijgen.

Op papier klinkt dat overzichtelijk. In de praktijk heeft het grote gevolgen. Gronden kunnen een natuurbestemming krijgen. Bedrijven kunnen worden beperkt. Boeren kunnen onder druk komen te staan. Woningbouw kan vastlopen. Ook huiseigenaren naast of in zulke gebieden kunnen te maken krijgen met extra regels.

Volgens Vierkant is precies dat het probleem. Niet het bestaan van natuur zelf, maar de manier waarop keuzes worden gemaakt. “Jij als belastingbetaler ontbreekt aan tafel. Je betaalt gedwongen, hebt geen invloed, en je ondervindt tegelijkertijd last van de gevolgen”, schrijft hij.

Daarmee doelt hij op de combinatie van publieke kosten en beperkte inspraak. Volgens hem betalen burgers en bedrijven mee aan natuurbeleid, terwijl vooral overheidspartijen en natuurorganisaties de koers bepalen.

Wie zit er aan tafel?
Volgens Vierkant wordt het NNN-beleid gedragen door een vaste kring. Hij noemt het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, de twaalf provincies, IPO, BIJ12, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, de Provinciale Landschappen, de Natuur- en Milieufederaties en kennisorganisaties als PBL en Wageningen University & Research.

Formeel zijn dat verschillende organisaties met eigen rollen. Maar volgens Vierkant delen zij vaak dezelfde uitgangspunten, dezelfde taal en dezelfde beleidsdoelen. “Op papier onafhankelijke partijen. In de praktijk delen zij hetzelfde wereldbeeld, dezelfde rapportageformats, en, niet onbelangrijk, dezelfde geldstromen.”

Daar wringt het volgens hem. Staatsbosbeheer leeft als zelfstandig bestuursorgaan deels van overheidsgeld. Natuurmonumenten en provinciale landschappen ontvangen subsidies voor beheer. Natuur- en Milieufederaties krijgen provinciale subsidies en adviseren soms dezelfde provincies. BIJ12 voert provinciaal beleid uit. WUR doet onderzoek in opdracht van ministeries.

Volgens Vierkant ontstaat zo een gesloten beleidskring. Niet per se door kwade opzet, maar door verweven belangen.

Boeren, bouwers en burgers ontbreken
Aan die tafel ontbreken volgens hem juist de partijen die de gevolgen het meest voelen. LTO schuift soms aan, maar zonder doorslaggevende macht. Bouwend Nederland, MKB-Nederland, VNO-NCW, recreatieondernemers en Vereniging Eigen Huis spelen volgens hem nauwelijks een rol.

Ook de gewone belastingbetaler heeft geen directe stem. En dat heeft gevolgen, stelt Vierkant. Niet alleen voor boeren, maar ook voor inwoners die in of naast een NNN-gebied wonen. Wie daar een tuinhuis, serre, uitbouw, schutting of dakkapel wil plaatsen, kan te maken krijgen met extra vergunningseisen. Ook het kappen van een boom of aanpassen van een tuin kan ingewikkelder worden.

Volgens Vierkant kan een NNN-status bovendien effect hebben op de woningwaarde. Hij noemt dalingen van 5 tot 15 procent ten opzichte van vergelijkbare woningen buiten zulke gebieden. Zijn punt is breder: natuurbeleid wordt vaak gepresenteerd als technisch of ecologisch noodzakelijk, maar is in werkelijkheid ook een politieke keuze.

Lucaswolde als voorbeeld
Als concreet voorbeeld noemt Vierkant Lucaswolde, een dorp in het Groningse Westerkwartier. Daar werden gronden aangewezen als NNN-gebied. Boeren die generaties lang het landschap beheerden, kregen te maken met grote druk. Zij konden vrijwillig verkopen tegen marktwaarde. Anders dreigde op termijn gedwongen onteigening tegen volledige schadeloosstelling.

Volgens Vierkant zaten aan tafel vooral provincie, terreinbeheerders, juristen en ambtenaren. Niet de boeren zelf, hun buren, de gemeente met woningbouwplannen of de belastingbetaler die de kosten draagt.

Het resultaat noemt hij veelzeggend. Families raken grond kwijt. Een gebied krijgt een blijvende natuurbestemming. Daarna volgt jarenlang beheer, opnieuw betaald uit publieke middelen. “Lucaswolde is geen incident. Het is een voorbeeld van hoe dit perverse systeem werkt.”

Brussel als slot op de deur
Een belangrijk deel van de kritiek richt zich op Europese natuurregels. Volgens Vierkant zijn de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn gebruikt om nationaal natuurbeleid juridisch vast te zetten. Door Natura 2000-aanwijzingen en instandhoudingsdoelen kunnen latere Kamermeerderheden volgens hem nauwelijks nog terug. Elke heroverweging loopt tegen Brussel aan. “Juridisch niet mogelijk” is volgens hem het standaardantwoord geworden.

Toch hoeft Nederland zich daar volgens Vierkant niet zomaar bij neer te leggen. Hij wijst erop dat andere landen wel hebben onderhandeld over uitzonderingen, overgangsperiodes of aanpassingen. Nederland zou als nettobetaler aan de EU ook meer onderhandelingsruimte hebben dan het gebruikt.

Volgens hem ontbreekt vooral de politieke wil. De organisaties die heronderhandeling zouden moeten bepleiten, hebben volgens hem vaak belang bij het behoud van de huidige situatie.

Natuur of cultuurlandschap?
Een ander scherp punt in het betoog gaat over de vraag wat “natuur” in Nederland eigenlijk is. Volgens Vierkant zijn veel beschermde natuurtypen geen oorspronkelijke wildernis, maar cultuurlandschappen die door menselijk ingrijpen zijn ontstaan.

Hij noemt heide, stuifzand, blauwgrasland en hoogveen. Die landschappen zijn vaak duur om te beheren en zeer gevoelig voor stikstof. “Men noemt dit oorspronkelijke natuur, maar ook deze landschappen zijn door menselijk toedoen ontstaan: het is geen natuur, het zijn cultuurlandschappen.”

Daarom vindt hij dat de keuze voor zulke natuurtypen niet als puur ecologisch noodlot mag worden gepresenteerd. Het is volgens hem een politieke keuze welke landschappen Nederland wil onderhouden. “Wélk cultuurlandschap we onderhouden is een politieke en democratische keuze, geen ecologisch-objectieve. Daar gaan wij dus over. Niet zij.”

Alternatief: robuustere natuur
Vierkant pleit niet voor minder natuur, maar voor een andere discussie over natuur. Volgens hem zijn er alternatieven die goedkoper, minder kwetsbaar en beter uitvoerbaar kunnen zijn. Hij noemt broekbossen, productiebossen met biodiversiteitsbeheer, moerassen, brakke overgangsgebieden en agrarisch natuurbeheer op grotere schaal.

Zulke natuur is mogelijk minder iconisch dan heide of blauwgrasland, maar vaak robuuster en minder stikstofgevoelig. Ook zou het beheer goedkoper kunnen zijn. De kernvraag is volgens Vierkant wie die keuze maakt. Nu gebeurt dat vooral binnen vakoverleggen met veel invloed van natuurorganisaties. Daarna worden doelen vastgelegd in beleid en Europese afspraken.

Vijf voorstellen voor meer balans
Vierkant doet ook voorstellen om het systeem te veranderen. Hij wil een wettelijk verankerde adviesraad voor natuur en landgebruik. Daarin moeten natuurorganisaties, boeren, bouwers, ondernemers, recreatie en burgers allemaal een gelijke stem krijgen.

Ook wil hij dat subsidieontvangers geen beleidsstem meer krijgen over regels waaruit zij zelf geld ontvangen. Zij mogen volgens hem adviseren, maar niet meebesluiten.

Daarnaast pleit hij voor een onafhankelijke herbeoordeling van Natura 2000-gebieden. Welke doelen zijn realistisch? Welke natuurtypen zijn haalbaar? Waar kan robuustere natuur beter werken?

Verder wil hij dat Nederland harder onderhandelt in Brussel. Tot slot wil hij volledige transparantie over kosten en resultaten. Per natuurtype, per hectare, per beheerder. Volgens hem moet jaarlijks duidelijk worden hoeveel publiek geld naar natuurbeheer gaat en wat dat oplevert.

Geen strijd tegen natuur
Vierkant benadrukt dat zijn stuk geen aanval is op natuur als zodanig. Nederland heeft volgens hem een divers landschap nodig voor biodiversiteit, waterbeheer, klimaatadaptatie en leefbaarheid.

Zijn kritiek richt zich op de macht rond het natuurbeleid. “Dit is geen pleidooi tegen natuur”, schrijft hij. “Dit is een pleidooi tegen een structuur waarin één belang systematisch overgewicht heeft in besluitvorming.”

Volgens hem ondermijnt dat het vertrouwen in de overheid. Burgers betalen mee, krijgen beperkingen opgelegd en voelen zich niet vertegenwoordigd. Dat kan leiden tot onvrede, protest, polarisatie en uiteindelijk radicalisering. Ze zijn niet per se tegen natuurontwikkeling, maar ze hebben het gevoel dat besluiten over hun grond, bedrijf of woning elders worden genomen.

Coalitie moet kleur bekennen
Volgens Vierkant staan in het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten al enkele aanknopingspunten. Hij noemt het vervangen van de kritische depositiewaarde, het evalueren van Natura 2000-doelen en een gebiedsgerichte aanpak.

Maar de vraag is volgens hem of het kabinet echt durft door te pakken. Daarvoor moet de gesloten beleidskring worden opengebroken. Niet alleen in Den Haag, maar ook in Brussel. Burgers, boeren en bedrijven die betalen en gevolgen ondervinden, moeten volgens hem een echte stem krijgen. Zijn conclusie is eenvoudig: dat is geen radicale eis. Het is volgens hem juist de basis van democratie.