Volgens berichtgeving wil Van Essen voor de zomer met een nieuw stikstofpakket komen. Daarin wordt gesproken over forse reductiedoelen, gebiedszones rond Natura 2000-gebieden en mogelijk ingrijpen in dier- en fosfaatrechten. Officieel moet het pakket zorgen voor ruimte voor woningbouw, infrastructuur en vergunningverlening. Maar in de duiding van Van Velthuysen, Zwagerman en De Heij klinkt vooral één zorg: de landbouw dreigt opnieuw de rekening te krijgen voor beleid dat volgens hen te veel leunt op modellen en te weinig op natuurbeheer in de praktijk.

De timing valt daarbij op. De Kamerbrief wordt volgens De Heij eind juni verwacht, vlak voor het zomerreces. “Dat is natuurlijk heel handig gekozen, want je zit dan aan de vooravond van de vakantie”, zei hij in de uitzending. Volgens hem zijn de contouren die nu uitlekken “weinig blijmakend”. Sterker nog: “Als doorgezet wordt wat ik hoor dat er gaat gebeuren, dan is de ellende nog groter dan ooit.”

Wat zijn de nieuwe stikstofplannen?
Volgens Financieel Dagblad gaat de nieuwe koers niet alleen om nieuwe regels of zones. Het pakket zou ook leiden tot een “flinke krimp van de veestapel”. Daarmee krijgt de vrees van boeren een concreter gezicht: minder dieren, minder productieruimte en dus minder toekomst voor veel bedrijven.

Nieuw is dat het kabinet volgens het FD ook werkt aan een norm voor het maximaal aantal koeien per hectare. Die grondgebondenheidsnorm moet bepalen hoeveel dieren een boer nog mag houden op basis van de hoeveelheid grond. Voor veel melkveehouders kan dat direct ingrijpen in de bedrijfsvoering. Wie te weinig grond heeft voor zijn veestapel, zal moeten krimpen of grond moeten bijkopen. Daarmee verschuift stikstofbeleid van natuurherstel naar directe sturing op de omvang van boerenbedrijven.

Binnen de coalitie is het plan nog niet zonder slag of stoot binnen. Volgens het FD hebben VVD en CDA bedenkingen. De VVD vreest dat harde emissiedoelen opnieuw een juridische fuik kunnen worden. Het CDA wil meer tijd voor de invoering van de grondgebondenheidsnorm. Toch lijkt de richting helder: het kabinet zoekt opnieuw naar dwingende normen waarmee de landbouw kan worden verkleind.

‘Niet tegen een kaartje, wel tegen deze manier’
De Heij is niet principieel tegen iedere vorm van gebiedsgericht beleid. Hij maakt juist onderscheid tussen een gerichte aanpak van echte knelpunten en een generiek stikstofbeleid dat grote delen van de landbouw raakt. “Om te beginnen ben ik niet tegen een kaartje. Ik laat het even helder zijn, maar niet op de manier zoals Van der Wal dat een paar jaar geleden deed”, zei hij.

Volgens De Heij zijn er wel degelijk gebieden waar extra emissiereductie kan helpen. Hij noemt onder meer hotspots rond de Peel en de Gelderse Vallei. Maar die reductie moet volgens hem “ter ondersteuning van actief herstelbeheer van de natuur” plaatsvinden. Niet als doel op zichzelf. Daarmee draait hij de redenering om. Niet het model moet leidend zijn, maar de vraag wat een natuurgebied concreet nodig heeft.

Op de vraag van Zwagerman of daar dan “de helft van de varkensboeren weg” moet, antwoordde De Heij duidelijk: “Nee, het gaat erom dat de emissies naar beneden gaan.” Volgens hem kan dat bijvoorbeeld via gebiedscoöperaties en technische maatregelen. Bij varkensbedrijven kunnen moderne gaswassers volgens hem veel doen. “De nieuwste generatie gaswasser kan 95 procent eraf halen. Dus als het bestuur een vergunning daarvoor geeft, kunnen die emissies flink naar beneden gaan. Dat is geen enkel probleem.”

Kritiek op oude stikstofdenken
De uitzending draaide niet alleen om de politieke plannen, maar ook om de onderliggende denkwijze. De Heij waarschuwde dat het klassieke stikstofnarratief overeind blijft. Daarmee bedoelt hij het idee dat stikstofdepositie via modellen rechtstreeks bepaalt hoe het met de natuur gaat. Volgens hem is dat te simpel.

Hij gebruikte daarvoor een beeldende vergelijking. Als iemand na een ongeluk zwaargewond op straat ligt en een ambulancebroeder alleen de temperatuur meet, kan die temperatuur prima zijn. Maar dat betekent niet dat de patiënt gezond is. Zo ziet De Heij ook het stikstofbeleid. Stikstof kan iets zeggen, maar niet alles. Natuur kan ook lijden onder verzuring, slecht beheer, droogte, rivierkreeften, ganzen, waterkwaliteit of verkeerd ingerichte gebieden.

Zijn pleidooi is daarom: begin bij het natuurgebied zelf. Wat is daar precies aan de hand? Is de bodem te zuur? Is er te weinig water? Wordt het gebied verkeerd beheerd? Pas daarna moet worden gekeken welke rol stikstofreductie speelt. “Stikstofreductiebeleid is op z’n hoogst ondersteunend aan dat actieve beheer van die natuurgebieden”, zei De Heij.

‘Ze willen gewoon de boeren weg’
Zwagerman trok de discussie breder. Zij ziet in het stikstofbeleid vooral een patroon waarin boeren steeds opnieuw als probleem worden aangewezen. Volgens haar wordt stikstof gebruikt om een grotere politieke wens uit te voeren. “Ze willen gewoon de boerenweg. Punt. En dit wordt gewoon alleen maar gebruikt daarvoor”, zei zij.

De Heij ging daar niet volledig in mee. Hij zei niet te geloven in een groot complot binnen provincies. Volgens hem komt hij ook hardwerkende ambtenaren tegen die vastzitten in een juridisch en beleidsmatig systeem. Maar hij is wel kritisch op de ambtelijke top. Die zou volgens hem onvoldoende openstaan voor alternatieven.

Hij vertelde dat hij met een groep deskundigen een rapport heeft geschreven over het ontwarren van de stikstofknoop. Daarbij waren onder meer hoogleraren en juristen betrokken. Het rapport werd aangeboden aan de minister. De Heij zegt dat het gesprek aanvankelijk open was, maar dat de ambtelijke top zichtbaar weinig bereidheid toonde om echt met de inhoud aan de slag te gaan.

Technische briefing, maar weinig effect
Zwagerman wees erop dat het rapport van De Heij en zijn mede-auteurs niet zomaar een losse mening is. Er werkten meerdere deskundigen aan mee, onder wie professor Wim de Vries en diens opvolger. Ook is er een technische briefing geweest in de Tweede Kamer. Volgens De Heij zei stikstofprofessor Jan-Willem Erisman zelfs dat hij het “voor 95 procent” eens was met hun rapport.

Toch lijkt dat volgens de drie weinig te veranderen aan de richting van het beleid. De Kamerbrief komt al snel. Er lijkt weinig tijd om het rapport nog politiek te vertalen voordat het kabinet zijn lijn presenteert. Zwagerman vatte dat punt scherp samen: er is waarschijnlijk geen debat meer waarin Kamerleden vóór die tijd nog moties kunnen indienen om de koers wezenlijk te veranderen.

Volgens De Heij is dat precies het probleem. Er is wel geluisterd, maar het is onduidelijk of er ook iets met de inhoud is gedaan.

Angst voor brede zones rond natuurgebieden
Een van de grootste zorgen gaat over de mogelijke bufferzones rond Natura 2000-gebieden. Het FD noemt ook concretere afstanden voor de nieuwe zonering. Rond kwetsbare natuurgebieden zou een zone van 200 meter moeten gelden voor intensieve veehouderij. Voor grondgebonden bedrijven wordt gesproken over 500 meter. Binnen die gebieden komt volgens het FD extra druk op boeren te liggen.

De Heij waarschuwt dat zones van een kilometer of meer enorme gevolgen kunnen hebben. Rond kleine natuurgebieden kan zo ineens een groot gebied onder strenger regime vallen.

Hij rekent voor dat een kilometerzone rond veel natuurgebieden al snel over honderdduizenden hectares gaat. Volgens hem kan dat grote delen van akkerbouw- en graslandgebieden raken. Dat zou betekenen dat veel boeren te maken krijgen met beperkingen, ook op plekken waar volgens hem geen direct natuurprobleem speelt.

Daarmee keert het oude stikstofkaartje volgens de critici terug in een nieuwe vorm. Misschien niet als één rode kaart zoals onder Christianne van der Wal, maar wel als beleid dat boeren in bepaalde gebieden extra hard raakt.

Boeren vrezen herhaling van 2022
De analyse van Van Velthuysen, Zwagerman en De Heij raakt aan de angst die sinds 2022 in de landbouw leeft. Toen leidde het stikstofkaartje van Van der Wal tot grote woede. Boeren zagen hun bedrijf, familievermogen en toekomst op een kaart ingekleurd worden. Dat gevoel kan nu terugkeren.

Het kabinet wil snelheid. Woningbouw, wegen en vergunningen zitten vast. Maar volgens de drie duiders dreigt die haast opnieuw te leiden tot beleid dat boeren klemzet. Niet via één zichtbaar kaartje, maar via zones, rechten, emissiedoelen en gebiedsregels.

De kern van hun kritiek is dat natuurherstel niet wordt bereikt door boeren generiek weg te drukken. De Heij pleit voor praktisch herstelbeheer, technische innovatie en gerichte maatregelen waar dat echt nodig is. Zwagerman ziet vooral een overheid die de landbouw opnieuw als sluitpost gebruikt. Van Velthuysen benadrukt dat ambtelijke mantra’s moeilijk te keren zijn, ook wanneer er inhoudelijke tegenargumenten liggen.

Als de uitgelekte plannen doorgaan, kan de stikstofcrisis deze zomer opnieuw oplaaien. De Heij zegt dat er bij de huidige contouren “voldoende reden” kan zijn voor boeren om opnieuw boos de straat op te gaan. Niet omdat iedere boer tegen natuur is, maar omdat velen het gevoel hebben dat de overheid opnieuw over hun hoofd heen beslist.