Het pakket moet vóór de zomer worden gepresenteerd. Premier Rob Jetten wil haast maken, omdat woningbouw, wegen en vergunningen vastlopen. Van Essen werkt daarom met de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof aan een nieuwe aanpak. Daarbij praten ministers, vicepremiers, provincies en organisaties als LTO mee.

Maar de richting lijkt al duidelijk. Het kabinet wil meer wettelijke druk op boerenbedrijven. Daarmee komt de discussie over het beruchte stikstofkaartje terug. Niet letterlijk in dezelfde vorm, maar wel met dezelfde gevolgen: de overheid wijst gebieden aan waar boeren fors harder worden geraakt.

Minder dieren als stok achter de deur
Een belangrijk onderdeel van de plannen is een harde reductie van de uitstoot. Boeren moeten in 2035 mogelijk 42 tot 46 procent minder stikstof uitstoten dan in 2019. Voor industrie en verkeer wordt gesproken over 50 procent minder uitstoot.

Dat klinkt als een brede aanpak, maar voor boeren is vooral de dreiging achter de cijfers van belang. Als de landbouw de doelen niet haalt, kan het kabinet korten op dier- en fosfaatrechten. Boeren mogen dan minder dieren houden.

In gewone taal betekent dat gedwongen krimp. Niet via een open besluit om bedrijven te sluiten, maar via het afpakken of beperken van rechten die voor boerenbedrijven van levensbelang zijn. Daarmee krijgt de overheid een zwaar middel in handen om de veestapel omlaag te dwingen.

Afroming raakt bedrijfswaarde
Ook bij bedrijfsoverdracht wil het kabinet ingrijpen. Wanneer een bedrijf wordt overgenomen door iemand buiten de familie, kan een deel van de dier- en fosfaatrechten worden afgeroomd. De nieuwe eigenaar mag dan minder dieren houden dan de vorige boer.

Voor boeren is dat geen technische maatregel. Het raakt direct aan de waarde van hun bedrijf. Productierechten zijn vaak een belangrijk deel van het vermogen dat in een onderneming zit. Als de overheid die rechten bij verkoop of overdracht afroomt, wordt het bedrijf minder waard.

Dat kan ook gevolgen hebben voor jonge boeren. Wie een bedrijf wil overnemen, begint dan met minder ruimte om te produceren. Daarmee wordt bedrijfsopvolging moeilijker. Ook banken zullen scherper kijken naar financiering als rechten minder zeker worden.

Nieuwe stikstofkaart zonder kaart
De meest gevoelige maatregel is zonering rond natuurgebieden. Het kabinet wil gebieden aanwijzen waar strengere stikstofregels gaan gelden. Vooral boeren bij natuurgebieden als de Peel en de Veluwe kunnen daardoor hard worden geraakt.

Officieel wordt niet gesproken over een nieuw stikstofkaartje. Toch komt het daar in de praktijk wel op neer. In 2022 presenteerde VVD-minister Christianne van der Wal een kaart waarop per gebied stond hoeveel stikstofreductie nodig was. Dat leidde tot grote boerenprotesten en diepe politieke schade.

Van Essen zal de nieuwe plannen waarschijnlijk niet als één kaart presenteren. Maar zodra de overheid zones aanwijst, is alsnog zichtbaar welke boeren in de gevarenzone zitten. Boerenorganisaties en media kunnen die gebieden eenvoudig op een kaart zetten. Het kaartje verdwijnt dus niet. Het krijgt alleen een andere verpakking.

D66 wil grotere zones
Binnen de coalitie wordt gestreden over de grootte van de zones. Voormalig BBB-minister Femke Wiersma stelde eerder een bufferzone van 250 meter voor. D66 wil verder gaan en kijkt naar bredere stroken, bijvoorbeeld van 500 meter.

Dat verschil lijkt op papier klein. Voor boeren kan het enorm zijn. Bij bredere zones vallen veel meer bedrijven onder strengere regels. Meer boeren moeten dan hun bedrijf aanpassen, minder dieren houden, verplaatsen of uiteindelijk stoppen.

Volgens betrokkenen ligt de VVD dwars over de omvang van de bufferzones. De partij zou kleinere zones willen om onrust te beperken. Bij het CDA klinkt de wens om meer tijd te nemen en boeren beter mee te nemen in de plannen. Van Essen wil daar voorlopig niet in mee. Hij wil het pakket voor de zomer klaar hebben.

Grondgebondenheid als volgende drukmiddel
De nieuwe stikstofplannen staan niet op zichzelf. Van Essen werkt ook aan een norm voor grondgebonden landbouw. Die moet uiterlijk in 2032 worden ingevoerd.

Grondgebondenheid betekent dat het aantal dieren op een bedrijf beter moet aansluiten bij de hoeveelheid grond en de ruimte om mest kwijt te kunnen. In de woorden van de minister moet er een “betere balans is tussen dieraantallen en de mestproductie enerzijds en het grond en het grondareaal en de mestplaatsingsruimte in de landbouw anderzijds.”

Voor boeren betekent dit opnieuw een beperking van de ruimte om te ondernemen. Vooral intensievere bedrijven kunnen hierdoor onder druk komen te staan. Zij krijgen te maken met strengere eisen, terwijl eerder al wordt gesproken over emissiedoelen, afroming en zonering.

Van Essen zei eerder dat gebiedsgerichte kaders duidelijkheid moeten geven. “Door bedrijven duidelijke, op extensivering gerichte, kaders mee te geven ontstaat helderheid en zullen gebiedsprocessen en grondmobiliteit worden versneld.” Maar voor boeren klinkt dat vooral als bestuurlijke taal voor minder vrijheid, meer overheidssturing en meer druk om grond, rechten of dieren op te geven.

Minister wil niet wachten
Van Essen erkent dat de maatregelen zwaar zijn. Toch wil hij niet wachten tot na de zomer. Volgens de minister is de urgentie te groot.

“Dat dit geen makkelijke maatregelen zijn, wisten we al toen we eraan begonnen”, zegt Van Essen. Hij wijst daarbij op woningzoekenden en boeren die vastlopen met vergunningen. “Als we dit niet voor de zomer doen… Ik kan het gewoon niet uitleggen aan de woningzoekende dat hij nóg langer moet wachten op een huis. Of aan de boer dat hij zijn stal niet kan innoveren.”

De minister zegt dat hij “alles op alles” zet om het pakket op tijd te presenteren. “Ik ben hard aan het werk en elke week maken we een reuzensprong.”

Die haast vergroot juist de spanning. Boeren vrezen dat opnieuw van bovenaf wordt besloten over hun toekomst. De overheid zegt duidelijkheid te willen geven, maar die duidelijkheid kan voor veel bedrijven betekenen dat hun ruimte om door te gaan kleiner wordt.

Angst voor nieuwe boerenprotesten
Op het ministerie wordt rekening gehouden met nieuwe boerenprotesten. De herinnering aan 2022 is nog vers. Toen leidde het stikstofkaartje tot massaal verzet, omgekeerde vlaggen en felle acties bij politici en overheidsgebouwen.

Ook nu is de kans op onrust groot. Veel boeren hebben het gevoel dat zij opnieuw als sluitpost worden gebruikt. Terwijl Nederland woningbouw en infrastructuur wil lostrekken, wordt de landbouw geconfronteerd met strengere normen en mogelijke krimp.

Daar komt bij dat de plannen niet alleen gaan over uitstoot. Ze raken eigendom, bedrijfswaarde, opvolging en toekomstperspectief. Voor boerenfamilies gaat het dus niet om een abstract beleidsdossier, maar om hun levenswerk.

Boeren betalen opnieuw de prijs
Het kabinet presenteert de stikstofaanpak als een oplossing voor een nationaal probleem. Maar de middelen die nu op tafel liggen, leggen opnieuw zware druk op de landbouw. De overheid wil meer wettelijke dwang, meer gebiedsregels en meer mogelijkheden om in te grijpen in rechten van boeren.

Daarmee lijkt het oude stikstofkaartje terug te keren in een nieuwe vorm. Niet als groot vel papier met rode gebieden, maar als pakket van zones, normen en kortingen. Voor boeren maakt dat weinig verschil. De gevolgen kunnen hetzelfde zijn.

Van Essen wil snelheid en harde keuzes. Boeren zien vooral een D66-minister die de landbouw verder vastzet met dwangmaatregelen. Als het pakket inderdaad voor de zomer komt, kan de stikstofcrisis opnieuw uitgroeien tot een politieke en maatschappelijke brandhaard.