Van de 77 onderzochte speeches van bewindspersonen werden er vijftien door detectieprogramma Pangram als verdacht aangemerkt. Dertien daarvan waren toespraken van Yesilgöz en Boswijk. Bij vijf speeches zou vrijwel de hele tekst met AI zijn geschreven.

Het ministerie van Defensie spreekt tegen dat complete toespraken door kunstmatige intelligentie worden gemaakt. Volgens het ministerie gebruiken speechschrijvers AI alleen als hulpmiddel.

Vooral Yesilgöz en Boswijk vallen op
Nieuwsuur onderzocht de toespraken nadat de Volkskrant meldde dat honderden berichten op de sociale media van premier Jetten niet door een mens waren geschreven. Voor de analyse werd hetzelfde programma gebruikt: Pangram. Dat systeem probeert te bepalen welk deel van een tekst waarschijnlijk door generatieve AI is gemaakt.

Van de 77 speeches bevatten er volgens Pangram tien losse AI-fragmenten. Vijf andere toespraken zouden vrijwel volledig door AI zijn gegenereerd. Yesilgöz en Boswijk springen daarbij veruit het meest in het oog. Alle vijf speeches die vrijwel volledig uit AI-tekst zouden bestaan, kwamen van een van hen.

Ook toespraken van onderwijsminister Rianne Letschert en staatssecretaris Judith Tielen werden deels als AI-tekst aangemerkt. Daar ging het volgens Pangram bij beiden om ongeveer 12 procent.

Boswijk geconfronteerd met Keti Koti-speech
Een van de opvallendste voorbeelden is een toespraak die Boswijk deze zomer hield tijdens Keti Koti, de herdenking van het Nederlandse slavernijverleden. Daarin sprak hij onder meer over zijn christelijke geloof. „Als ieder mens door God is geschapen, hoe kun je een ander mens dan als minder zien?”

Boswijk zei tegen Nieuwsuur dat die woorden uit zijn hart kwamen. Toch beoordeelt Pangram volgens het programma ongeveer 95 procent van de speech als AI-gegenereerd.

Boswijk zegt niet te begrijpen hoe dat percentage tot stand komt. „Het is een vrij persoonlijke speech. Ik weet de opbouw van deze speech nog goed omdat ik hem zelf heb bedacht.” Op de vraag of de opbouw van hemzelf kan zijn geweest, maar de uiteindelijke tekst door AI is gemaakt, kon Boswijk geen duidelijk antwoord geven.

Defensie ontkent volledige AI-speeches
Yesilgöz wilde niet voor de camera reageren. Het ministerie van Defensie kwam later wel met een verklaring. Speechschrijvers gebruiken volgens een woordvoerder soms kunstmatige intelligentie, bijvoorbeeld om een synoniem te vinden. „Zoals heel veel Nederlanders doen. AI wordt niet gebruikt om een hele speech te genereren.”

Die uitleg botst met de uitkomst van de analyse van Pangram, waarin meerdere speeches juist vrijwel volledig als AI-tekst worden aangemerkt.

Onderzoeker ziet typische AI-taal
Universitair hoofddocent politieke communicatie Tom Dobber van de Universiteit van Amsterdam bekeek de teksten eveneens. Hij noemt Pangram „een veelbelovend programma” waarvan de eerste resultaten erop wijzen dat het zeer nauwkeurig is. 

Ook zonder de softwarescore ziet Dobber volgens eigen zeggen typische kenmerken van AI. Bij Boswijks Keti Koti-toespraak wijst hij bijvoorbeeld op formuleringen als: „Naar wat daarin groots was. Maar ook naar wat pijnlijk en onrechtvaardig was. Geschiedenis kun je niet overdoen. Maar je kunt wel kiezen wat je ermee doet.”

Volgens Dobber gebruiken AI-modellen vaak zulke tegenstellingen en korte opeenvolgende zinnen. In speeches van Yesilgöz zag hij onder meer veel gedachtestreepjes, ontkenningen en zogenoemde drietrapsraketten.

Hij omschrijft delen van de teksten als „ongemakkelijk en hol taalgebruik, een beetje nietszeggend. En echt typische AI-formuleringen.”

‘Je verbreekt een contract met je publiek’
Dobber heeft op zichzelf geen bezwaar tegen politici die AI gebruiken om een tekst te verbeteren. Voor hem ligt de grens bij het laten genereren van vrijwel een volledige toespraak.

„Als je een hele tekst genereert met AI, verbreek je een soort contract dat je hebt met je lezer of toehoorder. Die denkt namelijk dat jij over je woorden hebt nagedacht. Als dat niet het geval is, verbreek je dat contract op een geniepige wijze.”

Politiek verslaggever Arjan Noorlander ziet dezelfde discussie ontstaan in Den Haag. Daar bestaat volgens hem nog geen overeenstemming over de vraag waar aanvaardbaar gebruik van AI ophoudt. „Er zijn mensen die zeggen: het hoort erbij, iedereen gebruikt AI, het zou gek zijn als dat niet voor politici zou gelden.”

Tegelijk raakt het gebruik volgens hem aan iets fundamenteels. „Je stemt op een politicus. Dan hoop je toch dat, als je die politicus hoort praten, hij zegt wat-ie wil zeggen. Maar die politicus wordt dus langzaamaan, zo blijkt, ingeruild voor een computerprogramma.”