Het gaat om The Effects of Immigration in Europe, een nieuw working paper van onderzoeker James Dennison. Het verscheen deze maand bij het Migration Policy Centre van het European University Institute (EUI) in Florence. Het onderzoek bundelt bestaand wetenschappelijk en overheidsonderzoek naar de demografische, economische, financiële en sociale gevolgen van immigratie.

Het EUI is geen instelling van de Europese Unie zoals de Europese Commissie, maar een zelfstandige intergouvernementele onderzoeksorganisatie die door Europese landen is opgericht. De instelling ontvangt wel rechtstreeks geld uit de EU-begroting; in de EUI-begroting voor 2026 staat een apart hoofdstuk voor „budgetsubsidies van de Europese Unie”. De conclusies van het paper zijn niet het officiële standpunt van Brussel of zelfs van het EUI zelf. Dat staat ook expliciet in het document.

Bevolkingsgroei vrijwel volledig door migratie
Het demografische hoofdstuk bevat een van de meest opvallende conclusies. Migranten die Europa binnenkomen zijn gemiddeld aanzienlijk jonger dan de bestaande bevolking. Tegelijk zijn in Europa inmiddels meer sterfgevallen dan geboorten. Het gevolg: „vrijwel alle bevolkingsgroei in de EU sinds 2023” komt volgens het rapport door netto-immigratie.

Immigratie verlaagt daarmee de gemiddelde leeftijd van de bevolking. Toch waarschuwt de studie voor de veelgehoorde redenering dat migratie daarmee ook automatisch het Europese vergrijzingsprobleem oplost.

Zelfs sterk verhoogde migratie kan volgens de aangehaalde modellen niet voorkomen dat het aandeel 65-plussers stijgt. Om bevolkingsveroudering werkelijk via migratie te compenseren, zouden volgens eerder onderzoek bovendien onrealistisch hoge aantallen nodig zijn.

‘Etnische opvolging’
Nog opmerkelijker is de manier waarop het rapport langdurige migratiegolven beschrijft. Dennison stelt vijf factoren centraal die bepalen welke gevolgen migratie heeft. Eén daarvan is „scale and sequencing”: hoeveel mensen komen, hoe snel komen zij en welke migratiegolven gingen eraan vooraf?

Daarbij verwijst de onderzoeker naar klassieke sociologische modellen van „ethnic succession”, oftewel etnische opvolging. Het idee daarachter is dat eerdere migratie de omstandigheden verandert waarin volgende groepen zich vestigen.

In de samenvatting wordt dat heel concreet gemaakt. Nieuwe migratiegolven veranderen volgens het paper „de demografische en culturele context waarin nog latere migranten arriveren”.

Niet alles verdwijnt bij de tweede generatie
Ook het idee dat verschillen vanzelf verdwijnen bij volgende generaties wordt in het rapport genuanceerd. Bij sommige kenmerken vindt inderdaad aanpassing plaats. Zo schuift het geboortepatroon van migrantengroepen door de generaties heen doorgaans richting dat van het land waarin zij wonen.

Andere verschillen blijken hardnekkiger. Het paper verwijst naar onderzoek waaruit blijkt dat arbeidsmarktachterstanden onder groepen van niet-Europese herkomst ook bij de tweede generatie kunnen blijven bestaan. In Zweedse gegevens waren in het land geboren kinderen van immigranten bij criminaliteitsregistraties voor sommige categorieën zelfs sterker oververtegenwoordigd dan de eerste generatie.

Minder sociaal vertrouwen
De demografische verandering blijft volgens het overzicht ook niet zonder sociale gevolgen. Een analyse van 87 eerdere studies vindt een statistisch significante, maar bescheiden negatieve relatie tussen etnische diversiteit en algemeen sociaal vertrouwen. Dat effect is volgens het rapport vooral zichtbaar op buurtniveau. Snelle immigratie hangt eveneens samen met afnemend regionaal vertrouwen, vooral wanneer economische omstandigheden verslechteren en etnische polarisatie groot is.

Daar staat tegenover dat de effecten sterk afhangen van lokale omstandigheden. Diversiteit tast bovendien niet iedere vorm van sociale samenhang op dezelfde manier aan. Het rapport waarschuwt daarom tegen simpele conclusies dat immigratie in iedere situatie hetzelfde effect heeft.

Grote verschillen tussen migrantengroepen
Ook financieel maakt de studie nadrukkelijk onderscheid tussen verschillende soorten migratie. Gemiddeld ligt het fiscale effect van immigratie volgens de besproken Europese onderzoeken rond nul. Achter dat gemiddelde zitten echter enorme verschillen.

Voor Nederland haalt het paper een studie aan waarin arbeidsmigranten die tussen hun twintigste en vijftigste binnenkomen gemiddeld meer dan 100.000 euro positief bijdragen over hun levensloop. Voor asielmigranten wordt daarin juist een netto levensloopkostenpost van ongeveer 400.000 euro genoemd, met bijzonder negatieve uitkomsten voor migranten uit Afrika en het Midden-Oosten.

Hetzelfde patroon komt op andere terreinen terug. Migranten zijn volgens officiële Europese gegevens oververtegenwoordigd in geregistreerde criminaliteit en gevangenispopulaties, maar het rapport vindt tegelijkertijd geen eenduidig bewijs dat meer immigratie automatisch leidt tot hogere totale criminaliteitscijfers.

De centrale boodschap van het paper is daarmee minder eenvoudig dan „immigratie is goed” of „immigratie is slecht”. Wie binnenkomt, hoeveel mensen binnenkomen, hoe snel dat gebeurt en welke groepen er al wonen, bepaalt volgens de auteur in hoge mate de uitkomst.

Maar juist op het demografische punt is de conclusie weinig verhuld: aanhoudende immigratie verandert de bevolkingssamenstelling van Europa, eerdere migratiegolven veranderen de demografische en culturele context voor latere migratie en vrijwel alle recente EU-bevolkingsgroei komt inmiddels uit netto-immigratie. Dat zijn demografische processen die in het politieke debat geregeld onder de term omvolking worden geschaard.