1. Migratie zonder harde cijfers
Het CDA gebruikt ferme taal over migratie, maar blijft vaag op cruciale punten. Waar PvdA/GroenLinks rekent met een netto instroom van 40.000 tot 60.000 mensen per jaar, noemt het CDA geen concreet migratiesaldo. Wel stelt het CDA dat de mate van migratie moet verminderen. De partij schrijft: ‘Onze bevolking zal de komende jaren hard groeien. Dat kan onze samenleving niet dragen. Omdat de belangrijkste oorzaak migratie is, zal die fors moeten worden beperkt.’

Daarom wil het CDA asielaanvragen buiten Europa laten indienen. Uitgeprocedeerde asielzoekers die niet vertrekken, zouden strafbaar moeten worden. Dit is momenteel in essentie al het geval. Het is niet duidelijk wat het CDA dan ook zou willen aanpassen

Ook moeten statushouders beter inburgeren volgens het CDA: ‘Statushouders moeten verplicht inburgeren, anders verliezen ze hun status.’ Het is onduidelijk wat de integratie concreet inhoudt.

Opvallend is verder dat het CDA kansrijke asielzoekers juist sneller wil laten werken. Het programma zegt: ‘Kansrijke asielzoekers moeten na één maand toegang tot de arbeidsmarkt krijgen. Dat kan ook via leer-werktrajecten waarbij taallessen worden gecombineerd met een vakopleiding en werkervaring.’ Wie daar precies onder valt, wordt niet gedefinieerd. Voor critici lijkt dit een achterdeur.

Tegelijk gebruikt de partij inclusieve taal die doet denken aan linkse partijen: ‘We treden hard op tegen elke vorm van discriminatie. We zetten in op een stevige aanpak van discriminatie, zoals van ouderen op de arbeidsmarkt, van migrantenkinderen die geen stages kunnen krijgen, of discriminatie op basis van gender, religie of achternaam.’

2. Dienstplicht in nieuwe vorm
Het CDA wil jongeren verplicht inzetten voor veiligheid en defensie. Het programma stelt: ‘Door de toenemende militaire dreigingen willen wij een heractivering van de militaire opkomstplicht, naar Scandinavisch model.’

Wie niet kiest voor militaire dienst, moet kiezen uit reservist worden, maatschappelijke diensttijd of deelname aan buurtcrisisteams. ‘Vrijheid en veiligheid vraagt inzet van iedereen,’ aldus het CDA.

3. Meer geld voor defensie, iedereen betaalt mee
Nederland moet fors meer investeren in defensie. Het CDA schrijft: ‘Nederland committeert zich aan de afspraken van de NAVO-capaciteitsdoelstellingen en de nieuwe NAVO-norm om uiterlijk in 2035 3,5 procent van het bbp uit te geven aan defensie.’

Om dat te bekostigen komt er een aparte heffing: ‘We introduceren een vrijheidsbijdrage voor iedereen, burgers en bedrijven. We vragen daarmee iedereen evenredig naar draagkracht bij te dragen.’ Voor critici is dit een extra belasting die iedereen raakt, vergelijkbaar met gedwongen solidariteit.

Daarbovenop staat het CDA open voor gezamenlijke schulden in Europa, zogeheten eurobonds: ‘Wij staan open voor het aangaan van gemeenschappelijke schulden (eurobonds) in noodsituaties en voor specifieke investeringen in Europese publieke goederen die onze veiligheid en open strategische autonomie versterken. Dit kan alleen onder strenge voorwaarden zoals tijdelijkheid, een beperkte omvang en stevige afbakening, concrete en afdwingbare afspraken over terugbetaling en een duidelijk aantoonbare Europese inzet. Gezamenlijke schulden zijn geen structurele financiering van begrotingstekorten en gaan hand in hand met afdwingbare afspraken over structurele hervormingen.’

Met andere woorden: niet alleen nationaal komt er een verplichte vrijheidsbijdrage, ook Europees houdt het CDA de deur open naar eurobonds. Voor een rechtse lezer klinkt dat als dubbele lasten.

4. Klimaat en energie met realisme
Op papier kiest het CDA voor een pragmatischer koers dan linkse partijen. Zo stelt het programma: ‘De nationale CO₂-heffing schrappen we, want we willen bedrijven niet wegjagen.’ Daarmee erkent de partij dat eenzijdige nationale belastingen bedrijven richting het buitenland drijven, terwijl de uitstoot mondiaal nauwelijks verandert. Voor ondernemers en gezinnen klinkt dat als een welkome breuk met de klimaatagenda van GroenLinks-PvdA.

Toch blijft er in de rest van het programma veel klassieke klimaatpolitiek overeind. Het CDA wil zwaar inzetten op een energiemix van kernenergie, duurzame energie en CO₂-opslag. ‘Ambitie en realisme gaan hand in hand,’ schrijft de partij. Maar wie beter leest, ziet dat dit ook betekent dat miljarden moeten worden vrijgemaakt voor windparken, zonnevelden en subsidieconstructies die al jaren onder vuur liggen.

Een ander risico is dat het CDA vasthoudt aan de Europese klimaatdoelen. Daarmee blijft Nederland gebonden aan Brusselse richtlijnen, die vaak veel strenger uitpakken dan in landen als Frankrijk of Polen. Dit roept de vraag op of het CDA werkelijk kiest voor realisme, of dat de partij vooral de groene koers van de EU trouw wil blijven.

Ook de nadruk op CO₂-opslag (CCS) is omstreden. Het is technisch duur, onzeker en legt de rekening opnieuw bij burgers en bedrijven. In de praktijk betekent dit mogelijk hogere energieprijzen, terwijl de belofte van betaalbare energie voor huishoudens niet wordt waargemaakt.