De WRR schetst een duidelijk probleem. Polen, Roemenië en andere landen die nu veel arbeidsmigranten leveren, kampen zelf met een snel krimpende beroepsbevolking. Volgens de raad is het “reëel te verwachten dat de substantiële netto-arbeidsmigratie uit Oost-Europa de komende jaren gaat wegvallen”.

Daardoor dreigen in Nederland tekorten in sectoren die afhankelijk zijn van flexarbeid. De WRR waarschuwt dat dit gevolgen kan hebben voor winkelschappen, bouwprojecten en logistieke ketens. Het rapport stelt dat een verschuiving naar herkomstlanden buiten de EU dan “onvermijdelijk” wordt. 

‘Meer sturing buiten de EU’
Opvallend is dat de WRR de mogelijke overstap naar arbeidskrachten uit Afrika en Azië niet alleen ziet als noodzaak, maar ook als kans om grip te krijgen op migratie. Omdat EU-burgers vrij kunnen reizen, is er nauwelijks beleid mogelijk om instroom te reguleren. Bij migranten van buiten de EU ligt dat anders.

Volgens het rapport kan dit “mogelijkheden bieden om vorm te geven aan de politieke en maatschappelijke wens tot grip op migratie”, omdat instroom via werkvergunningen, quota en taalvereisten beter te sturen is dan bij EU-mobiliteit.

Voorwaarden en waarschuwingen
De WRR koppelt de aanbeveling wel aan stevige voorwaarden. Arbeidsmigratie moet alleen ingezet worden als landen van herkomst stabiele instituties hebben en als er afspraken worden gemaakt die voor beide kanten voordeel opleveren.

“Om het demografisch dividend op deze manier te benutten, moeten echter bepaalde voorwaarden aanwezig zijn, zoals betrouwbare instituties, breed toegankelijk onderwijs en zorg, goede infrastructuur en toegang tot wereldmarkten,” schrijft de raad. Zonder die voorwaarden kan arbeidsmigratie volgens de WRR juist leiden tot “maatschappelijke onrust en instabiliteit” in de landen van herkomst.

Daarnaast benadrukt het rapport dat niet alleen economische belangen tellen. Veiligheid, duurzaamheid, sociale cohesie en mensenrechten moeten onderdeel zijn van de afwegingen. De raad spreekt expliciet van “brede welvaart”, zowel in Nederland als in partnerlanden.

Politieke kritiek: economische kansen versus maatschappelijke gevolgen
Het advies komt op een moment dat de roep om minder migratie groeit. Verschillende partijen vinden het WRR-voorstel economisch gedacht, maar maatschappelijk riskant. Zij wijzen op eerdere discussies rond integratie, huisvesting, druk op voorzieningen en spanningen in wijken. Volgens critici kijkt het rapport vooral naar cijfers en te weinig naar gevolgen voor samenhang en draagvlak.

Ook het argument dat migratie van buiten de EU beter te sturen zou zijn, roept vragen op. Tegenstanders verwijzen naar eerdere vormen van arbeidsmigratie waarvan de aantallen uiteindelijk hoger uitpakten dan gepland.