De timing van het plan is opvallend. In veel Europese landen zijn de kosten voor wonen, energie en levensonderhoud hard gestegen. Dat leidt tot boosheid onder kiezers. Rechtse partijen weten die onvrede steeds vaker om te zetten in stemmen, vooral door te wijzen op woningnood, dalende koopkracht en druk op publieke diensten.

Linkse denktank wijst naar ongelijkheid als oorzaak
Een van de prominente linkse denktanks die het beleid ondersteunt is de European Consortium for Political Research. Op hun boogplatform The Loop wordt de opmars van rechts vooral verklaard vanuit economische ongelijkheid. Lucas Sudbrack en James F. Downes schrijven dat groeiende inkomensverschillen in Europa de steun voor radicaal-rechtse partijen hebben versterkt. Zij stellen dat vooral de positie van de armste groepen telt. Naarmate het aandeel van de armste kwart van de Europeanen in het nationale inkomen kleiner werd, nam de steun voor radicaal-rechts toe.

De analyse staat echter niet op zichzelf. Zo heeft Downes heeft meerdere EU-gerelateerde financieringen ontvangen, waaronder via het Jean Monnet Centres of Excellence, Erasmus+ en het European Union Academic Programme Hong Kong, dat door de Europese Commissie wordt gesteund. Ook is hij verbonden aan het Global Europe Centre van de University of Kent en de Brussels School of International Studies.

Armoede blijft groot probleem
Volgens cijfers van Eurostat loopt ongeveer één op de vijf mensen in de EU risico op armoede of sociale uitsluiting. Dat aandeel is de afgelopen jaren nauwelijks verbeterd. De Commissie wil daarom dat bestaande middelen beter worden ingezet. In de volgende langjarige begroting zou mogelijk tot 100 miljard euro beschikbaar kunnen zijn.

Toch komt er geen grote nieuwe zak geld. Ook is er geen grote koerswijziging aangekondigd. De aanpak draait vooral om bekende Brusselse middelen, zoals afstemming, richtlijnen en betere toegang tot steun. De vraag is of dat genoeg is, omdat eerdere pogingen weinig grote vooruitgang brachten.

Onvrede is breder dan inkomen
Brussel lijkt te redeneren dat politieke onvrede afneemt als financiële druk wordt verlicht. Dat klinkt overzichtelijk, maar de werkelijkheid is ingewikkelder. Steun voor rechtse en anti-establishmentpartijen komt niet alleen van de armste groepen. Vaak gaat het juist om werkende mensen en middenklassers die het gevoel hebben dat zij achteruitgaan.

Voor die kiezers draait het niet alleen om geld. Het gaat ook om vertrouwen, identiteit en zeggenschap. Veel mensen vragen zich af of hun stem nog telt in besluiten die hun leven raken. Wie die zorgen terugbrengt tot alleen armoede, mist een belangrijk deel van de boodschap.

Politiek doel wordt zichtbaar
Migratie, veiligheid, energieprijzen en wantrouwen tegenover politieke elites spelen allemaal mee. Economische druk versterkt die zorgen, maar vervangt ze niet. Toch blijft de EU-aanpak smal gericht op armoedebestrijding. Daarmee dreigt Brussel opnieuw langs de diepere zorgen van kiezers heen te kijken, stellen critici.

EU-functionarissen hebben de strategie gekoppeld aan de noodzaak om het vertrouwen in de Unie te bewaren en verdere radicalisering te voorkomen. Daarbij viel de formulering ‘het vertrouwen behouden’. Armoede aanpakken is op zichzelf een legitiem doel. Maar zodra sociaal beleid wordt gebruikt om politieke uitkomsten te sturen, ontstaat volgens critici een probleem.

Als kiezers het gevoel krijgen dat Brussel hun gedrag wil bijsturen in plaats van naar hen te luisteren, kan het wantrouwen juist groter worden.