De Europese Unie presenteert het met trots: het Europese Media­vrijheids­wet. Vrijdag trad de volledige verordening in werking in alle 27 lidstaten. Volgens Commissievoorzitter Ursula von der Leyen is het een mijlpaal. “Een vrije en onafhankelijke pers is een wezenlijke pijler van onze democratie. Met ons Europese wet op de media­vrijheid willen we hun bescherming verbeteren. Zo kunnen journalisten hun belangrijke werk veilig en zonder verstoringen of intimidatie voortzetten,” schreef ze op X.

Maar tussen de mooie woorden staan ook scherpe randen, meldt het Duitse nieuwsplatform Apollo News. Het nieuwe wetboek bevat bepalingen die verregaande ingrepen mogelijk maken tegen media en journalisten – inclusief arrestatie – wanneer dat in het “algemeen belang” wordt geacht.

Bescherming met uitzonderingen
Op papier wordt bronbescherming versterkt. Artikel 4 zegt dat journalisten niet met spionagesoftware of arrestaties mogen worden gedwongen om hun bronnen prijs te geven. Toch staat in dezelfde bepaling dat er uitzonderingen zijn. Arrestaties, sancties en het onderscheppen van communicatie zijn toegestaan als dat in nationaal of Europees recht is voorzien én als er een “overwegend algemeen belang” is. Het conceptvoorstel, dat bijna twee jaar geleden al tot onrust leidde bij toenmalig Europarlementariër Patrick Breyer, is hiermee officieel bekrachtigd.

Ook het gebruik van indringende surveillance­software blijft mogelijk. Lidstaten mogen het inzetten bij onderzoeken naar misdrijven waarop minstens drie jaar cel staat. Daaronder vallen zware delicten als terrorisme en mensenhandel, maar ook “racisme en vreemdelingenhaat” zoals omschreven in de EU-arrestatiebevelrichtlijn.

Op sociale media reageert oud-Europarlementariër Rob Roos verontrust: 'De EU glijdt niet in de richting van totalitarisme, maar rent ernaartoe.' Ook journalist Arno Wellens maakt zich grote zorgen: 'We zijn vogelvrij, de overheid mag nu alles. Een zwarte dag voor de democratie.'

Strenger toezicht op media-eigendom
Artikel 6 schrijft voor dat lidstaten lijsten bijhouden met eigenaren en adressen van mediabedrijven. Officieel bedoeld voor transparantie, maar het geeft overheden tegelijk een compleet overzicht van wie achter welke media zit.

Daarnaast wil Brussel harder optreden tegen wat het “systematische verspreiding van desinformatie” noemt. Volgens de EU misbruiken sommige media de vrije markt om nepnieuws te verspreiden. Grote onlineplatformen zouden “toegangspoorten” zijn tot mediacontent, met bedrijfsmodellen die polariserende inhoud versterken.

Jaarlijkse controle door nieuw EU-orgaan
Om dat tegen te gaan, beveelt de wet aan dat een Europees Gremium voor Mediendiensten – de opvolger van de huidige ERGA – jaarlijks overleg voert met internetplatformen, mediabedrijven en ngo’s. Officieel is het orgaan onafhankelijk, maar de samenstelling laat ruimte voor Brusselse invloed. Nationale toezichthouders krijgen elk één stem, maar de Europese Commissie levert ook een lid én verzorgt het secretariaat. Daarmee heeft de Commissie twee directe ingangen om beslissingen te beïnvloeden.

Het wetsartikel over publieke omroepen stelt dat directies moeten worden benoemd via “transparante, open, effectieve en niet-discriminerende procedures”. Ook moeten de zenders verzekerd zijn van “voldoende, duurzame en voorspelbare financiële middelen”. Kritici vrezen dat dit in de praktijk neerkomt op extra staatssteun en politieke inmenging. 

Kritiek op de dubbele boodschap
Het doel van de EU is volgens de Commissie helder: “vertrouwenswaardige media” steunen, samenwerking tussen toezichthouders versterken en desinformatie bestrijden. Maar persvrijheids­waarnemers waarschuwen dat juist die maatregelen de journalistiek kunnen verzwakken.

Wie het wetboek leest, ziet een constante spanning tussen bescherming en controle. Wat begint als een schild voor de pers, kan – onder het vaandel van het “algemeen belang” – veranderen in een wapen tegen diezelfde pers.