De Europese Commissie werkt al jaren aan een wet die digitale platforms zou verplichten om privéberichten van gebruikers te doorzoeken op illegale inhoud, met name op beelden van kindermisbruik. Die zogeheten chatcontrole zou ook gelden voor diensten met end-to-end versleuteling, zoals WhatsApp, Signal en Telegram — wat volgens privacyexperts neerkomt op massale surveillance van onschuldige burgers.

Het Europees Parlement wees dit voorstel af en kwam met een alternatief dat alleen gerichte opsporing op basis van een rechterlijk bevel toestaat. Toch bleef de Europese Raad verdeeld. Geen enkel land durfde het dossier in stemming te brengen, tot Denemarken op 1 juli het voorzitterschap overnam en met een nieuw voorstel kwam.

Denemarken buigt voor kritiek
Het Deense plan bevatte opnieuw een vorm van verplichte detectie, maar leidde tot een storm van protest van burgerrechtenorganisaties, juristen en techbedrijven. Daarop besloot Denemarken het voorstel niet in stemming te brengen en het meest controversiële onderdeel – de verplichte chatcontrole – te schrappen.

Volgens Breyer is dat “een overwinning voor digitale vrijheid en een belangrijke stap in het behoud van het recht op vertrouwelijke communicatie.” Hij zegt dat het voorstel de versleuteling van berichten nu in stand laat en zo “onze smartphones veilig houdt.”

‘Massasurveillance blijft bestaan’
Maar, waarschuwt Breyer, drie grote problemen blijven bestaan. Hoewel chatcontrole niet langer verplicht wordt, mogen providers er nog steeds vrijwillig voor kiezen. Daarmee blijft de deur openstaan voor ongecontroleerde massasurveillance door grote techbedrijven als Meta, Google en Microsoft.

Breyer wijst erop dat volgens cijfers van de Europese Commissie driekwart van de automatisch gemelde berichten onschuldig blijkt. “Intieme gesprekken en privéfoto’s komen zo onnodig in handen van derden,” zegt hij. “Dat is een grove schending van het recht op privacy.”

Zelfs een voormalig rechter van het Europees Hof van Justitie, Ninon Colneric, en de Europese Toezichthouder voor Gegevensbescherming hebben eerder gewaarschuwd dat zulke praktijken in strijd zijn met fundamentele rechten, ook als bedrijven dit zogenaamd vrijwillig doen.

Tieners mogen geen apps meer downloaden
Een tweede punt van zorg is een nieuw verbod voor jongeren onder de 16 jaar. Artikel 6 van het Deense voorstel bepaalt dat tieners geen populaire apps meer mogen installeren, zogenaamd om hen “tegen grooming te beschermen”.

Dat zou betekenen dat jongeren geen gebruik meer mogen maken van WhatsApp, Snapchat, Instagram, TikTok, Telegram of Facebook – maar ook niet van games als FIFA, Minecraft, GTA, Call of Duty of Roblox.

Volgens Breyer is dit “een digitale vorm van huisarrest” die jongeren juist isoleert in plaats van beschermt. “Zo’n maatregel is eenvoudig te omzeilen, maar belemmert ondertussen de vrijheid van miljoenen Europese jongeren.”

Einde aan anonimiteit op internet
Het derde omstreden onderdeel is de geplande leeftijdsverificatie en identificatieplicht voor chat- en e-maildiensten. Volgens artikel 4, lid 3, moeten gebruikers bij het aanmaken van een account een identiteitsbewijs of zelfs hun gezicht tonen om hun leeftijd te bewijzen.

Breyer waarschuwt dat dit “het einde betekent van anonieme communicatie in Europa.” Volgens hem schaadt dit niet alleen klokkenluiders en journalisten, maar ook burgers die anoniem willen praten over gevoelige onderwerpen zoals seksualiteit, religie of politiek.

“Gebruikers kunnen niet meer anoniem e-mailen of chatten,” zegt hij. “Dat vormt een gevaar voor persvrijheid, activisme en zelfs persoonlijke veiligheid.”

‘Vooruitgang, maar gevaar niet geweken’
Ondanks de aanpassingen noemt Breyer het Deense voorstel “een gedeeltelijke overwinning voor de digitale vrijheid.” Hij prijst het schrappen van de verplichte chatcontrole, maar benadrukt dat het voorstel nog verre van evenwichtig is.

“Het is vooruitgang, maar drie fundamentele problemen blijven onopgelost,” zegt hij. “De vrijheid om anoniem te communiceren, om veilig te chatten en om zonder staatscontrole online te zijn, mag niet worden opgeofferd in naam van veiligheid.”

Volgens Breyer zal het nieuwe voorstel waarschijnlijk te ver gaan voor de meerderheid van EU-landen, die eerder juist pleitten voor harde controle. “De kans bestaat dat het hele dossier opnieuw vastloopt,” waarschuwt hij.