De term komt uit het nieuwe EU-migratiepact. Voorstanders spreken van een praktische oplossing voor migranten die geen recht hebben op verblijf, maar ook niet terugkeren. Mensenrechtenorganisaties en linkse politici gebruiken veel zwaardere taal. Zij noemen de hubs “gevangenissen”, “detentiecentra” of zelfs “concentratiekampen”.

Daarmee wordt een technisch onderdeel van het migratiebeleid opnieuw een moreel strijdtoneel.

‘Concentratiekampen voor vluchtelingen’
OneWorld opent met een uitspraak van de Spaanse Europarlementariër Estrella Galán Perez. Zij behoort tot de radicaal-linkse fractie GUE/NGL. In oktober 2024 viel zij Commissievoorzitter Ursula von der Leyen fel aan over de terugkeerhubs.

“U heeft het alleen maar over terugkeer, terugkeer, terugkeer. Gevangenissen voor vluchtelingen buiten Europa zijn barbaars: dit zijn concentratiekampen voor mensen wier enige misdaad is dat ze zijn gevlucht voor hun leven”, zei Galán Perez.

Ook in 2026 blijft zij achter die woordkeuze staan. Volgens haar wijst de term op de rechtsonzekerheid waarin migranten terecht kunnen komen. “Door deze zogenaamde ‘terugkeerhubs’ concentratiekampen te noemen, benadruk ik het gebrek aan zekerheid voor gedetineerden”, zegt ze. “We plaatsen mensen zo ver mogelijk buiten de Europese grenzen, in een soort ‘juridisch limbo’. Doet dat je niet aan concentratiekampen denken?”

Nederland zoekt mee naar locaties
De terugkeerhubs zijn bedoeld voor afgewezen asielzoekers en ongedocumenteerde migranten die de EU niet kunnen of willen verlaten. Zij zouden naar centra buiten Europa kunnen worden gebracht. Over de uitvoering is nog veel onduidelijk.

Nederland behoort volgens OneWorld tot de landen die zoeken naar staten buiten de EU die zulke centra willen huisvesten. Welke landen dat zijn, wordt niet gezegd. Betrokken diplomaten zouden dat bewust stilhouden om de onderhandelingen niet te verstoren.

Voor rechtse partijen is het idee aantrekkelijk omdat het terugkeerbeleid in Europa al jaren vastloopt. Veel mensen die geen verblijfsrecht krijgen, verdwijnen in de illegaliteit of blijven alsnog in de EU. Terugkeerhubs moeten daar verandering in brengen.

Voor mensenrechtenorganisaties is juist dat de kern van hun bezwaar. Zij vrezen dat Europa zijn migratieprobleem uitbesteedt aan landen waar toezicht moeilijker is.

‘Een soort gevangenissen’
VluchtelingenWerk Nederland noemt de centra geen concentratiekampen, maar wel “de facto detentiecentra”. Belangenbehartiger Femke de Vries zegt bij OneWorld dat nog onduidelijk is waar de centra komen en hoe het toezicht wordt geregeld.

“We weten nog niet in welke landen deze uitzetcentra komen of hoe monitoring eruit komt te zien”, zegt De Vries. Zij vreest ook dat afgewezen asielzoekers in Europa juist eerder onder de radar verdwijnen. “Ik ben bang dat steeds meer afgewezen asielzoekers die niet kunnen of willen terugkeren onder de radar zullen verdwijnen, uit angst naar zo’n centrum te worden gestuurd”, zegt ze. “Hoe vaker dat gebeurt, hoe minder mensen wij kunnen helpen.”

Ook Amnesty International spreekt bij OneWorld liever van detentiecentra. Woordvoerder Marjon Rozema noemt het “detentie- en uitzetcentra buiten de Europese grenzen”. “In de praktijk gaat het om gevangenissen, waar mensen worden vastgezet buiten het zicht van mensenrechtenorganisaties en juridische controle.”

Onderzoeker waarschuwt voor ontsporing
OneWorld haalt ook Rachel Van Nostrand aan, een Amerikaanse universitair docent politicologie die onderzoek doet naar concentratiekampen. Volgens haar is het nog te vroeg om de geplande Europese terugkeerhubs nu al zo te noemen.

Wel ziet zij risico’s. Volgens Van Nostrand wordt het gevaar groter als mensen slecht worden behandeld, geen toegang hebben tot het gewone rechtssysteem en worden opgesloten vanwege hun identiteit, zoals nationaliteit of afkomst.

Vooral de ligging buiten Europa baart haar zorgen. “Door detentiecentra buiten de Europese Unie te bouwen, beperk je niet alleen de bewegingsvrijheid van gedetineerden, maar ook de toegang voor hun familie en voor journalisten”, zegt Van Nostrand bij OneWorld.

Volgens haar kunnen zulke centra ontsporen als toezicht ontbreekt. “Als gedetineerden geen eerlijk proces kunnen krijgen en toezicht tekortschiet, kunnen deze centra wel degelijk concentratiekampen worden.”