Op dit moment telt de ABD zo’n 2.000 leden. Dat zijn de hoogste ambtenaren van Nederland: directeuren-generaal, secretarissen-generaal, inspecteurs-generaal, afdelingshoofden en projectleiders. Maar volgens minister Uitermark zijn dat er veel te veel. In de meest vergaande variant die ze de Kamer voorlegt, zouden 1250 functies buiten de ABD vallen. Dat komt neer op een halvering.

Het gaat dan met name om managementfuncties in schaal 15, zoals afdelingshoofden en projectleiders. Volgens Uitermark moeten niet al deze functies tot de top van de rijksdienst worden gerekend. Zij wil de ABD “versoberen” en focussen op de echte topambtenaren met de grootste verantwoordelijkheid.

Kosten én vakmanschap
De operatie is niet alleen bedoeld om geld te besparen. Uitermark wil ook de kwaliteit van de ambtelijke top verbeteren. “Meer gericht op de leefwereld van mensen, rechtsstatelijk besef, vernieuwend vermogen en inhoudelijke kennis,” noemt ze als uitgangspunt. Daarmee lijkt ze te breken met de traditie waarbij ‘managementvaardigheden’ belangrijker waren dan ‘vakinhoud’. Niet langer moet de nadruk liggen op gladde generalisten, maar op betrokken specialisten.

De minister noemt expliciet het belang van ambtelijk vakmanschap, democratisch besef en een “directe verbinding met mensen”. Topambtenaren moeten beseffen wat hun rol is in een democratische rechtsstaat en daarin ook trouw zijn aan politieke wensen – een zinsnede die opvalt. Uitermark stelt dat ambtenaren “zorgvuldig politieke wensen moeten uitwerken”. Een oproep tot loyaliteit, zonder politieke kleur.

Doorgroei blijft mogelijk
Tegelijkertijd benadrukt Uitermark dat er ruimte moet blijven voor talent. Ook als de ABD krimpt, wil ze rijksbreed zicht houden op “potentiële toppers” binnen de ambtelijke dienst. Voor die groep moet een gericht ontwikkeltraject komen, met nadruk op leiderschap en vakkennis. De talenten van nu zijn de topambtenaren van morgen – alleen moet hun groei dan niet automatisch betekenen dat ze binnen enkele jaren naar een volgende post doorschuiven.

Want dat is een tweede groot punt van kritiek: de snelle roulatie van functies binnen de ABD. Officieel is het beleid dat topambtenaren na vijf tot zeven jaar van post wisselen. In de praktijk gebeurt dat al na gemiddeld vier jaar. De Universiteit Utrecht toonde in een onderzoek aan dat die snelle wisselingen leiden tot verlies van kennis en minder betrokkenheid bij dossiers.

Daar wil Uitermark vanaf. Ze wil dat inhoudelijke kennis en continuïteit belangrijker worden dan de verplichte rotatie. “Het belang van de opgave, de inhoudelijke betrokkenheid en het behoud van kennis moet altijd centraal staan in plaats van een specifieke benoemingstermijn,” aldus de minister.

Leiderschapsplan verplicht
Voor de echte top van de ABD – de circa 100 secretarissen-generaal, directeuren-generaal en inspecteurs-generaal – komt er een verplichte investering in hun persoonlijke ontwikkeling. Zij moeten minimaal 40 uur per jaar besteden aan scholing en moeten bovendien een persoonlijk publiek leiderschapsplan (PPL) opstellen. Daarin leggen ze vast hoe ze hun professionele en persoonlijke ontwikkeling vormgeven.

Dit plan moet bijdragen aan een ambtelijk leiderschap dat beter geworteld is in de praktijk, de maatschappij begrijpt en openstaat voor verantwoording. De PPL’s worden overigens niet openbaar, maar moeten wel kunnen worden opgevraagd door de politieke leiding.

Tegengas?
Tot nu toe heeft Uitermark nog weinig openlijke tegenstand gekregen voor haar plannen, al wordt er binnen de ambtelijke top wel met argwaan gekeken naar de hervormingen. De ABD was decennia lang een onaantastbare club. De verregaande versobering – mogelijk met het ontslag of herplaatsing van honderden leidinggevenden – is ongekend.

Ook is nog onduidelijk hoe de selectie gaat verlopen: wie mag blijven en wie valt buiten de boot? En wat gebeurt er met de functies die buiten de ABD vallen? Worden die opnieuw benoemd? Of verdwijnen ze helemaal?