Tijdens de vergadering van EU-ministers van Justitie constateerde de Deense voorzitter dat er geen meerderheid was om het voorstel door te zetten. “Tijdens de vergadering van woensdagavond heeft de voorzitter vastgesteld dat er geen meerderheid is, en is het van de agenda gehaald,” bevestigt een medewerker van de Raad van de Europese Unie.

Het voorstel kwam uit de koker van Denemarken, dat ook het huidige EU-voorzitterschap bekleedt. Doel van de wet is het bestrijden van online kindermisbruik. Om dat te bereiken zouden aanbieders van chatdiensten – waaronder WhatsApp, Signal en Telegram – verplicht worden om versleutelde berichten van gebruikers automatisch te laten scannen op mogelijk illegale beelden.

Angst voor massasurveillance
Critici noemen het plan een gevaarlijk precedent. Zij waarschuwen dat de technologie achter chatcontrole onvermijdelijk ook berichten van onschuldige burgers zou doorzoeken. Omdat kunstmatige intelligentie fouten kan maken, bestaat bovendien het risico dat onschuldige beelden bij de politie belanden.

Berichtendienst Signal heeft zelfs gedreigd om de Europese markt te verlaten als de wet wordt ingevoerd. Volgens het bedrijf kan echte privacy niet bestaan als overheden meelezen in versleutelde gesprekken. Ook WhatsApp leverde stevige kritiek op het voorstel.

Meer dan veertig Europese bedrijven hebben deze week een open brief gepubliceerd waarin zij waarschuwen dat chatcontrole de privacy zou vernietigen, versleuteling zou verzwakken en de concurrentiekracht van Europese ondernemingen ernstig zou schaden.

In de brief roepen zij de ministers van de EU-lidstaten op om elke vorm van client-side scanning of massasurveillance af te wijzen, versleuteling te beschermen als hoeksteen van de Europese cyberveiligheid, en te kiezen voor kindbeschermingsmaatregelen die effectief én proportioneel zijn.

Duitsland en België keren zich tegen
Aanvankelijk leek het voorstel voldoende steun te krijgen. Duitsland, dat eerder fel tegen was, stelde zich de laatste maanden milder op nadat Denemarken de tekst had afgezwakt. Maar vlak voor de stemming draaide Berlijn opnieuw bij. Ook België besloot het plan niet te steunen. Daarmee verdween de vereiste meerderheid, en besloot Denemarken de stemming te annuleren.

De Deense voorzitter wil het voorstel nu herzien. Volgens een medewerker van de Raad van de EU “zal men op technisch niveau aan de wetgeving blijven werken”, zodat het later opnieuw kan worden ingebracht. 

‘Een tijdelijke overwinning’
Privacyorganisaties reageren opgelucht, maar blijven waakzaam. Liesbeth Holterman, directeur van Cyberveilig Nederland, voert al lange tijd actie tegen het voorstel. “Het is een goede zaak dat de stemming is uitgesteld,” zegt ze.

Toch gelooft ze niet dat het gevaar voorbij is. “Deze zaak sleept al jaren voort. Hij komt steeds opnieuw op de agenda te staan. Op het laatste moment wordt hij er telkens vanaf gehaald, omdat er geen meerderheid van stemmen is. De kans is heel erg groot dat het voorstel opnieuw op de agenda komt te staan, want Cyprus en Ierland zijn hierna EU-voorzitter. Zij zijn voor het wetsvoorstel.”

Volgens ingewijden in Brussel is het dan ook slechts een kwestie van tijd voordat chatcontrole in een nieuwe vorm terugkeert. Vooral Ierland, waar veel grote techbedrijven hun Europese hoofdkantoor hebben, zou volgens diplomatieke bronnen druk uitoefenen om een ‘praktisch uitvoerbare’ versie van de wet alsnog door te voeren.