In de besloten wereld van de Europese diplomatie is een zeldzaam inkijkje ontstaan. Een intern chatgroepje op de versleutelde berichtendienst Signal – opgezet door EU-buitenlandchef Kaja Kallas – blijkt actief gebruikt te worden door buitenlandse ministers van lidstaten. Informatie, updates én selfies worden er gedeeld. En voor het eerst erkent een EU-instelling: we hebben toegang tot die berichten.

De onthulling volgt op een informatieverzoek van het platform Follow the Money. Zij vroegen naar een specifieke foto die in de chatgroep zou zijn gedeeld. Het antwoord van de Europese Dienst voor Extern Optreden (EEAS) is veelzeggend: ja, het document bestaat – maar nee, jullie krijgen het niet.

Van selfie tot staatsgeheim
De chatgroep kwam in de openbaarheid toen de nieuwe Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken, Beate Meinl-Reisinger, in een interview vertelde hoe haar voorganger haar had toegevoegd aan de groep met een gezamenlijke selfie. Daarmee werd onbedoeld bevestigd wat diplomatievolgers al lang vermoedden: buiten het officiële diplomatieke kanaal om vindt er op grote schaal communicatie plaats via privéberichten.

Die communicatie is tot nu toe altijd zorgvuldig buiten het publieke zicht gehouden. De officiële lijn van zowel de Europese Commissie als de Raad is al jaren: sms’jes en appjes zijn “vergankelijk”, en dus geen documenten die onder de Europese transparantiewetgeving vallen. Een juridische truc waarmee verzoeken om openbaarmaking steevast werden afgewezen. Maar dat standpunt lijkt nu op losse schroeven te staan.

‘Vertrouwelijkheid boven transparantie’
In de officiële reactie aan Follow the Money schrijft de diplomatieke dienst dat het belangrijk is om “het vertrouwen, de geloofwaardigheid en effectiviteit van de EU-diplomatie te waarborgen”. Openbaarmaking van de chatberichten zou volgens hen “de betrekkingen met derde landen kunnen ondermijnen”.

Daarmee wordt een oude reflex zichtbaar: diplomatie achter gesloten deuren. Maar tegelijk erkent de EU nu voor het eerst dat dergelijke berichten wel degelijk bestaan en dat er een juridische basis is om er informatie over te vragen – een fundamentele doorbraak, zeggen juristen.

De journalisten van Follow the Money hebben inmiddels bezwaar aangetekend tegen de weigering.

Signalgate breidt zich uit
De kwestie komt op een gevoelig moment. Nog maar kort geleden onthulde The Atlantic dat een Amerikaanse journalist per ongeluk was toegevoegd aan een Signal-groep van topfunctionarissen uit de Trump-regering. In die groep werden Amerikaanse luchtaanvallen op de Houthi’s in Jemen gecoördineerd. Het voorval leidde tot vragen over de veiligheid en controle van communicatiekanalen die buiten de formele structuur vallen.

Ook binnen de EU groeit de onrust. In een lopende rechtszaak voor het Hof in Luxemburg probeert The New York Times toegang te krijgen tot sms-berichten tussen Ursula von der Leyen en Pfizer-topman Albert Bourla. De Commissie blijft bij haar standpunt dat zulke berichten niet bewaard hoeven worden. De uitspraak wordt later dit jaar verwacht – en kan verstrekkende gevolgen hebben voor de openbaarheid van EU-beleid.

De Europese journalistieke wereld is al langer kritisch op de gebrekkige transparantie binnen de Brusselse instellingen. In een recent gepubliceerde open brief klagen tientallen journalisten uit binnen- en buitenland over “structurele geheimhouding” en “onzorgvuldige omgang met informatieverzoeken”. Reacties blijven vaak meer dan een jaar uit, terwijl de wet een termijn van dertig dagen voorschrijft.