De nieuwe regels gaan op 12 juni in. De EU stelde het pact in 2023 vast na jaren onderhandelen. Het doel is om het asiel- en migratiebeleid in Europa gelijker te maken. Toch zijn er veel zorgen. Vooral het terugsturen van afgewezen asielzoekers blijft een groot probleem.

Sneller screenen en terugsturen
In het migratiepact staat dat migranten sneller moeten worden gescreend. Wie geen recht heeft op verblijf in de EU, moet sneller terug naar het land van herkomst of een ander veilig land. Ook mogen landen de hele asielprocedure laten uitvoeren in een veilig land buiten de EU.

In de Nederlandse uitwerking staan zes van de negen maatregelen uit de asielwet die vorige maand in de Eerste Kamer werd weggestemd. Daardoor krijgt een deel van die lijn via het Europese pact alsnog vorm. Er is hoop dat dit op langere termijn leidt tot snellere procedures en minder druk op de asielketen.

Maar op korte termijn kan de druk juist toenemen. Vooral het aanmeldcentrum in Ter Apel kan daar last van krijgen. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) mag door de nieuwe regels niet langer dan zes maanden doen over nieuwe aanvragen. Daarom geeft de IND straks voorrang aan nieuwe zaken.

Wachtlijst kan verder oplopen
Dat is slecht nieuws voor ongeveer 50.000 asielzoekers van wie de aanvraag al loopt. Zij moeten waarschijnlijk langer wachten op duidelijkheid. De Algemene Rekenkamer waarschuwt dat het pact de Nederlandse asielketen daardoor juist verder kan laten vastlopen.

Rekenkamer-president Pieter Duisenberg zegt dat de minister en de IND bewust capaciteit vrijmaken voor nieuwe aanvragen onder het EU-pact. ‘De minister en de IND hebben besloten om prioriteit te geven aan mensen die via het EU-migratiepact binnenkomen’, zegt hij. Daardoor kunnen oudere dossiers blijven liggen. Volgens Duisenberg kunnen sommige asielzoekers daardoor vijf jaar, of zelfs tien jaar, op duidelijkheid wachten.

Terugkeer blijft zwakke plek
Volgens Telegraaf-correspondent Alexander Bakker hangt het succes van het pact vooral af van terugkeer. De nieuwe EU-terugkeerwet is er nog niet. Zonder die wet kan het pact volgens hem uitlopen op een ‘papieren tijger’. Bakker noemt het pact ook ‘een beetje de laatste kans’.

Hij wijst op de snelle procedures voor mensen uit veilige landen. ‘Je hebt geen recht op onze gastvrijheid’, zegt hij over mensen die geen recht hebben op verblijf. Daarna komt volgens hem het moeilijkste deel. ‘Ja, dan moet je iemand terugsturen en dat kan wel eens lastig worden.’

Volgens Bakker zijn de lidstaten en het Europees Parlement inhoudelijk al ver met de terugkeerwet. ‘Vorige week waren ze er bijna uit’, zegt hij. ‘Sterker nog, op de inhoud zijn ze het over uit.’ De wet moet onder meer terugkeerhubs mogelijk maken. Dat zijn plekken in bijvoorbeeld Afrikaanse landen waar mensen heen kunnen als terugkeer naar het eigen land niet lukt.

Critici vrezen blijvende instroom
Ook experts zijn kritisch. Gerald Knaus van de denktank European Stability Initiative waarschuwt dat de voorbereiding tekortschiet. ‘Iedereen die iets om de EU geeft moet zich zorgen maken’, zegt hij. Volgens hem kan het deze zomer misgaan. Hij stelt dat veel Europese landen afgewezen asielzoekers niet kunnen terugsturen.

Knaus zegt: ‘De meeste Europese landen kunnen mensen niet terugsturen. Landen moeten die mensen terugnemen.’ Volgens hem blijft daardoor een sterke prikkel bestaan. ‘Wie Europa haalt, weet dat hij kan blijven.’ Ook migratieonderzoeker Steije Hofhuis ziet een fundamenteel probleem. Volgens hem blijft gelden: ‘Wie Europees grondgebied bereikt, komt in aanmerking voor een asielstatus hier.’