Volgens Van Weel beschouwt de Europese Commissie deze plannen als "topprioriteit" binnen de nieuwe interne veiligheidsstrategie, genaamd ProtectEU. Die strategie werd in april gepresenteerd en richt zich op het versterken van opsporing en informatiecontrole binnen Europa.

De bewaarplicht is geen nieuw idee. Elf jaar geleden werd de Europese richtlijn die het langdurig opslaan van telecomgegevens mogelijk maakte door het Europees Hof van Justitie ongeldig verklaard. De maatregel zou in strijd zijn met fundamentele rechten, zoals privacy en gegevensbescherming. Toch ligt een comeback van die bewaarplicht nu weer op tafel.

“Het Voorzitterschap en de Commissie schetsten de noodzaak om te komen tot regelgeving over dataretentie door communicatie-aanbieders,” aldus Van Weel. De Commissie is inmiddels begonnen met een impact assessment om de gevolgen van een eventuele herinvoering te analyseren. Hoewel een “zeer kleine minderheid” van EU-landen sceptisch zou zijn, wordt er vanuit Brussel stevig aangedrongen op nieuwe wetgeving.

Een tweede speerpunt van de EU is het doorbreken van encryptie. Via een zogeheten Technologie Roadmap wil Brussel technologische manieren vinden om versleutelde berichten, bijvoorbeeld op chatdiensten als WhatsApp en Signal, toegankelijk te maken voor opsporingsdiensten. Daarvoor wordt een speciale expertgroep opgericht. Lidstaten zijn inmiddels opgeroepen om technische specialisten af te vaardigen.

Het rapport van de High Level Group on Access to Data, een EU-adviesorgaan dat vorig jaar werd gepresenteerd, speelt hierin een centrale rol. Die groep, bestaande uit vertegenwoordigers van nationale opsporingsdiensten, stelt dat er dringend behoefte is aan toegang tot versleutelde data. De aanbevelingen van deze groep worden door de Commissie nu als leidraad genomen voor nieuwe wetgeving.

Meer dan vijftig burgerrechtenbewegingen, privacyorganisaties en techbedrijven uitten eind 2023 forse kritiek op de plannen. Zij waarschuwen voor een glijdende schaal richting massasurveillance. “Gezien het overkoepelende doel van de HLG om de opsporingsdiensten de breedst mogelijke toegang tot persoonlijke gegevens te geven, zien we fundamentele risico’s voor privacy en beveiliging,” verklaarden de organisaties in een gezamenlijke oproep aan de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken van de EU-lidstaten. Zij vrezen dat burgers permanent gevolgd en gemonitord kunnen worden onder het mom van veiligheid. Ook zou het doorbreken van encryptie onherstelbare schade aanrichten aan de digitale beveiliging van miljoenen Europeanen.