Het rapport van NCTV en AIVD gaat echter niet over die historische regeling, maar over de manier waarop rechts-extremistische groepen begrippen gebruiken om hun eigen ideeën breder geaccepteerd te krijgen. Daarbij wordt remigratie, ook wanneer dat van niet extreme groepen komt, alsnog geassocieerd met rechts-extremisme.

Rapport waarschuwt voor ‘normalisering’
De kern van het rapport is zogenoemde strategische normalisering. Volgens de NCTV en AIVD proberen sommige rechts-extremisten hun daadwerkelijke denkbeelden minder radicaal te laten lijken. Zij presenteren volgens het rapport een verhulde versie van hun ideeën, zodat die makkelijker ingang vinden bij een groter publiek. De diensten noemen dit ‘façadepolitiek’.

Daarbij speelt volgens de analyse het beïnvloeden van maatschappelijke discussies een belangrijke rol. Rechts-extremisten zouden actief zijn op sociale media, bij demonstraties en in andere maatschappelijke omgevingen. Ook zoeken sommigen toenadering tot politieke partijen en proberen zij volgens het rapport partijen van binnenuit te beïnvloeden. Het steeds herhalen van ideeën kan volgens NCTV en AIVD zorgen dat de aanvankelijke weerstand ertegen afneemt.

Het rapport gebruikt daarvoor het begrip metapolitiek. Daarbij gaat het om het beïnvloeden van culturele, intellectuele, politieke en publieke omgevingen voordat daadwerkelijke politieke verandering wordt nagestreefd. De diensten merken daarbij ook op dat metapolitiek op zichzelf een methode is die binnen een democratie kan worden gebruikt. Volgens hen wordt het problematisch wanneer extremisten de methode inzetten om de democratische rechtsorde te ondermijnen.

Van ‘ras’ naar cultuur en identiteit
Een belangrijk punt in het rapport is de manier waarop rechts-extremistische groepen hun taal zouden aanpassen. Openlijke verhalen over biologische rassen zouden volgens NCTV en AIVD voor een groot publiek moeilijk verkoopbaar zijn. Daarom verschuift de nadruk volgens de analyse geregeld naar begrippen als cultuur, identiteit en nationale gemeenschap.

Dat maakt de boodschap volgens de diensten minder herkenbaar als extremistisch. Achter die gematigde presentatie kunnen volgens het rapport echter denkbeelden over blanke superioriteit en een blanke etnostaat blijven bestaan. De NCTV en AIVD stellen dat deze verhulling juist bedoeld kan zijn om gemakkelijker toegang te krijgen tot maatschappelijke discussies.

Het rapport benadrukt tegelijkertijd een belangrijke grens. Niet ieder rechts standpunt over migratie, islam of nationale identiteit is volgens NCTV en AIVD rechts-extremistisch. De diensten schrijven expliciet dat het feit dat rechts-extremisten zich met zulke thema's bezighouden niet betekent dat alle opvattingen op de politieke rechterflank als extremistisch moeten worden aangemerkt. Stevige discussies over gevoelige onderwerpen horen volgens het rapport bij een gezonde democratie.

Remigratie als voorbeeld
Remigratie komt in die analyse nadrukkelijk terug. NCTV en AIVD koppelen het begrip aan de omvolkingstheorie. Volgens die theorie zou een elite doelbewust de blanke bevolking vervangen door migranten. De diensten schrijven dat rechts-extremisten remigratie daar tegenover zetten als oplossing.

In die specifieke ideologische invulling betekent remigratie volgens het rapport niet simpelweg vrijwillig terugkeren naar een geboorteland. Het zou gaan om gedwongen vertrek van mensen met een andere cultuur, religie of vermeende raciale achtergrond. De AIVD schreef eerder eveneens dat het woord op zichzelf neutraal is, maar dat het binnen het rechts-extremistische narratief een andere betekenis krijgt.

Nederland kende zelf jarenlang remigratiebeleid
Daar staat een bestuurlijke geschiedenis tegenover die een andere betekenis van remigratie laat zien. Nederland voerde al vanaf de jaren zeventig beleid om vrijwillige terugkeer van migranten mogelijk te maken. Sommige migranten wilden terug naar hun geboorteland, maar konden de reis en hervestiging niet zelf betalen.

In 2000 trad de Remigratiewet in werking. Onder voorwaarden konden mensen zonder Nederlandse nationaliteit ondersteuning krijgen bij terugkeer. Daarbij ging het onder meer om kosten voor vertrek en om een maandelijkse uitkering na vestiging in het andere land. De regeling was vrijwillig en was vooral gericht op eerste-generatiemigranten. Geplakte tekst

Nieuwe aanvragen voor die regeling zijn sinds 1 januari 2025 niet meer mogelijk. Mensen die al een remigratie-uitkering ontvingen, behielden hun bestaande rechten. Daarmee verdween pas recent een beleid dat tientallen jaren expliciet de naam remigratie droeg. Geplakte tekst

Betekenis hangt af van de inhoud
Juist bij remigratie ontstaat spanning tussen de definitie in het rapport en het bredere politieke gebruik van het begrip. De NCTV en AIVD plaatsen remigratie nadrukkelijk in een rechts-extremistische context wanneer het gaat om gedwongen vertrek van mensen vanwege cultuur, religie of vermeende raciale achtergrond. In die betekenis wordt het gekoppeld aan de omvolkingstheorie en het streven naar een blanke etnostaat. Het rapport erkent tegelijkertijd dat standpunten over migratie en nationale identiteit niet automatisch rechts-extremistisch zijn.

Daarmee blijft echter een lastig grensgebied bestaan. Remigratie is namelijk niet alleen een begrip uit kleine extremistische kringen. Ook gevestigde rechtse partijen gebruiken het in hun politieke programma’s. JA21 schrijft in zijn verkiezingsprogramma 2025-2029 over het bevorderen van remigratie bij mislukte integratie en wil daarvoor remigratie-uitkeringen opnieuw invoeren. De partij wil daarnaast afgewezen asielzoekers daadwerkelijk laten vertrekken, illegalen uitzetten en voor Syriërs naast vrijwillige terugkeer ook een plan voor verplichte terugkeer naar veilige gebieden.

Ook de PVV gebruikt het begrip al lange tijd. In het verkiezingsprogramma 2021-2025 maakte de partij expliciet onderscheid tussen vrijwillige en gedwongen remigratie. Daarbij wilde de PVV onder meer criminelen uitzetten na verlies van hun verblijfsrecht en het verblijfsrecht van Syriërs intrekken. Daarnaast wilde de partij vrijwillige remigratie stimuleren.

Dat maakt het frame rond het begrip ingewikkelder dan een simpele tegenstelling tussen vrijwillige terugkeer enerzijds en extreemrechtse gedwongen deportatie anderzijds. Gedwongen vertrek bestaat ook binnen regulier migratiebeleid. Wie geen verblijfsrecht heeft, kan immers worden uitgezet. JA21 koppelt verplichte terugkeer bijvoorbeeld aan afgewezen asielzoekers en bepaalde statushouders, terwijl de PVV het begrip onder meer gebruikt voor de uitzetting van criminelen. Dat is niet hetzelfde als het op basis van afkomst of religie verwijderen van hele bevolkingsgroepen waartegen NCTV en AIVD waarschuwen.

De geschiedenis maakt dat onderscheid nog relevanter. Nederland kende zelf tientallen jaren officieel remigratiebeleid, waarbij vrijwillige terugkeer financieel werd ondersteund. Daardoor heeft het woord aantoonbaar ook een bestuurlijke betekenis die losstaat van rechts-extremisme. Dat neemt niet weg dat extremistische groepen volgens NCTV en AIVD hetzelfde begrip kunnen gebruiken voor veel verdergaande plannen.