Volgens de regionale minister van Binnenlandse Zaken Michael Ebling (SPD) moeten alle sollicitanten voortaan verklaren dat ze de Duitse grondwet trouw zijn – én dat ze in de afgelopen vijf jaar geen lid zijn geweest van een organisatie die door de binnenlandse veiligheidsdienst als extremistisch wordt beschouwd. Tot die lijst behoort in Rijnland-Palts ook de AfD, die daar als “rechtsextremistische beweging” wordt aangemerkt.

“De AfD kent geen gematigde stroming meer. De radicalisering zet zich voort,” aldus Ebling bij de presentatie van het nieuwe rapport van de binnenlandse veiligheidsdienst.

Kandidaten die de verklaring niet ondertekenen of twijfels over hun loyaliteit niet kunnen wegnemen, worden geweigerd. Voor zittend personeel kunnen disciplinaire maatregelen volgen. In ernstige gevallen kan zelfs ontslag dreigen.

Verzet van juristen: “Ongrondwettelijk”
De nieuwe regel stuit op verzet bij rechtswetenschappers. Volgens hoogleraar Volker Boehme-Neßler (Universiteit Oldenburg) is het uitsluiten van mensen puur op basis van partijlidmaatschap niet toegestaan onder de Duitse grondwet. Tegenover de krant Bild verklaart hij: “Een algemene uitsluiting vanwege AfD-lidmaatschap is in strijd met de grondwet. Het gaat om het individuele gedrag in elk geval afzonderlijk.”

Boehme-Neßler verwijst naar een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens uit 1995. In die zaak werd bepaald dat een communistisch partijlid niet automatisch geweerd mocht worden uit het onderwijs.

Ook prof. Josef Franz Lindner (Universiteit Augsburg) onderschrijft dat bij Bild: “Niet het partijlidmaatschap telt, maar het gedrag. Alleen wie actief oproept tot afschaffing van de democratie mag worden ontslagen.”

Volgens beide juristen verandert ook de status van “bewezen rechtsextremisme” weinig aan die juridische beoordeling.

AfD reageert fel: “Politieke discriminatie”
De AfD is woedend. Partijleider Alice Weidel noemt de maatregel een aanval op de democratie: “Het is schokkend dat deze vorm van politieke discriminatie in Rijnland-Palts door de deelstaatregering wordt ingevoerd. Democratische basisregels worden hier met voeten getreden. Maar de kiezers van de AfD laten zich niet intimideren.”

De partij stuurde al een waarschuwing naar haar leden die in overheidsdienst werken. Daarin staat: “Alleen een partijlidmaatschap bij de AfD is géén geldige reden voor ontslag.”

Het woord “géén” is vetgedrukt. De partij roept haar leden ook op om “de woordkeuze te nuanceren en grondwettelijk te blijven handelen.”

Maatregel breidt zich uit naar andere deelstaten
Rijnland-Palts staat niet alleen. Ook andere Duitse deelstaten scherpen hun regels aan. Zo controleren Bayern, Baden-Württemberg en Brandenburg op lidmaatschap van extremistische organisaties. Hamburg en Mecklenburg-Voor-Pommeren richten zich vooral op politie en justitie. Saksen-Anhalt wil AfD-leden onder jagers en sportschutters mogelijk hun wapenvergunning afnemen. Thüringen verstuurde brieven met waarschuwingen aan ambtenaren, maar vraagt geen actieve partijgegevens op.

Saksen weigert tot nu toe ‘een nieuwe radicalenwet’. Minister Armin Schuster (CDU) zegt: “Ik geloof niet in een motievenonderzoek zonder aanleiding.”

“Bewijslast wordt omgekeerd”
Volgens jurist Boehme-Neßler schuurt de nieuwe aanpak met het rechtsstatelijk principe dat de staat de bewijslast draagt: “Wie lid is van de AfD moet nu zélf bewijzen dat hij loyaal is aan de grondwet. Dat is rechtsstatelijk onaanvaardbaar. Dat is een omkering van de bewijslast.”

Hij wijst erop dat ambtenaren strenger mogen worden beoordeeld dan gewone werknemers, maar dat zelfs bij hen alleen individueel gedrag telt – niet hun politieke overtuiging. “Een politiek leraar ligt gevoeliger dan een brandweerman,” aldus Boehme-Neßler.